To refer to this article use this url: http://journal.depthoffield.eu/vol28/nr44/f02nl/en

Look up this photographer in fotografen.nl


Fotolexicon, 28e jaargang, nr. 44 (oktober 2011) (nl)

Harm Botman

Ingeborg Th. Leijerzapf, Joke Pronk

Abstract


Harm Botman is op velerlei manieren actief in de Nederlandse fotowereld, onder meer als fotograaf en vormgever, als initiator en ontwerper van fototentoonstellingen en -boeken en als meesterdrukker van zwart-wit fotografie voor fotografen, musea en verzamelaars. Midden jaren tachtig zette hij zich actief in voor het behoud van het Spaarnestad Fotoarchief en was hij medeoprichter en bestuurslid van het Nederlands Foto- & Grafisch Centrum in Haarlem. Als fotograaf heeft hij een archief opgebouwd dat, naast opdrachtfotografie, voor een groot deel bestaat uit foto’s die een neerslag zijn van zijn eigen leven. Botman houdt ervan zijn foto’s in de vorm van series te presenteren. In recente jaren zijn belangrijke elementen uit zijn leven - fotografie, vogels en vliegen - in zijn werk bij elkaar gekomen. Hij fotografeert nu succesvol met een camera bevestigd onder een zelfgebouwd vliegtuigje.

Biografie


 


1952

Harm Botman wordt op 8 juni geboren in het koetshuis op landgoed Woestduin in Vogelenzang (gemeente Bloemendaal) als oudste zoon van Frederik Lodewijk (Frits) Botman en Hester Suyling. Zijn vader is directeur van de door Harms grootvader opgerichte verzekeringsmaatschappij ‘de Europeesche’, na een loopbaan als eerste stuurman op de MS Bloemfontein. Zijn moeder is geboren uit een relatie van Harms grootmoeder met de Rotterdamse schilder André Verhorst (1889-1977).

1955

Harm krijgt een broer, Machiel, die later eveneens fotograaf wordt.

1956

Harms ouders gaan uit elkaar. De kinderen worden opgevoed door hun moeder en hun grootmoeder.

1965-‘67

Harm gaat fotograferen, allereerst in zijn directe omgeving op Woestduin. Als vliegtuigspotter maakt hij foto's op Schiphol, op de militaire vliegvelden Valkenburg, Ypenburg en Soesterberg en op een aantal buitenlandse luchtmachtbases. Op het Engelse vliegveld Lakenheath wordt hij daarvoor in 1967 aangehouden.

1967

Hij ontmoet fotograaf Ole Eshuis die hem helpt zijn eerste doka in te richten op zijn zolderkamer op Woestduin.

Op de Christelijke HBS van Heemstede komt Harm in de klas bij Carla Verwoerd, die zijn vriendin en later levenspartner wordt.

1970

Op het popfestival van Kralingen (26 tot en met 28 juni) ontmoet hij de Franse fotograaf Philippe Salaün. Deze nodigt hem uit naar Parijs te komen.

Botman begint in september aan de vijfjarige dagcursus van de MTS voor fotografie en fototechniek in Den Haag.

1971

Harm ontmoet Leo Divendal en maakt hem enthousiast voor de fotografie.

1972

Halverwege het tweede jaar verlaat Botman de MTS voor fotografie en begint een eigen onderneming als fotograaf. Hij wordt docent fotografie aan de Volksuniversiteit van Haarlem en neemt reportage- en portretopdrachten aan voor de VNU-bladen Panorama en Libelle en portretwerk voor modellenbureau "People" te Haarlem. Daarnaast gaat hij experimenteren met de gomdruktechniek.

Op Woestduin ontmoet Harm de zanger Carl Wilson van de Amerikaanse popgroep The Beach Boys. In het kader van de opnamen van de LP Holland zijn The Beach Boys en hun gezinnen op zoek naar tijdelijke woonruimte in Nederland en bekijken daartoe het leegstaande landgoed Woestduin dat eigendom is van Ger Oord, directeur van EMI-Holland (Electric and Musical Industries Ltd.).

1974

In het verlengde van de ontmoeting met Carl Wilson van The Beach Boys raken Harm en Machiel Botman bevriend met Jack Rieley, journalist, manager en songwriter van The Beach Boys. Machiel realiseert samen met Rieley het omvangrijke muziekproject Western Justice waarvan de opnamen in Heemstede en in de Londense Abbey Road Studio’s plaatsvinden. Harm ontwerpt en verzorgt het complete album dat niet alleen de LP maar ook een ‘Diary’ bevat met dagboekfragmenten, alle songteksten en foto’s; voor de cover wordt een gomdruk gebruikt.

1975

In september ontwerpt en maakt Harm Botman een boekdummy Kindertjes in de stad, met een eigen inleiding. Deze dummy gebruikt hij als een showcase, een ‘tentoonstelling voor onder de arm’. Iedere beschouwer laat zijn signatuur er in achter.

1976

Harm Botman verlaat Woestduin en betrekt samen met Carla de eeuwenoude voormalige herberg De Dorstige Kuil aan de Koediefslaan 69 in Heemstede.

1976-‘79

In de zomer van 1976 heeft hij zijn eerste solotentoonstelling van naakten in café De Geus in Haarlem.

Hij maakt een uitgebreide serie foto's van het landgoed Kareol te Aerdenhout (gebouwd in 1908-1911 door de Zweedse architect Anders Lundberg) dat op de nominatie staat te worden afgebroken en in 1979 wordt gesloopt.

1978

Samen met beeldend kunstenaar Kees Verkade realiseert Botman een serie van twaalf klassieke platenhoezen voor EMI-Holland.

1978-‘79

Beeldend kunstenaar Willem Snitker interviewt kunstenaars voor een kunstrubriek van het maandblad Elegance. Botman maakt daarbij fotoportretten die in tweeluik over twee pagina’s bij het artikel worden geplaatst.

1979

Hij bezoekt voor de eerste maal het festival Rencontres Internationales de la Photographie in Arles en legt daar contacten met fotografen, onder wie Robert Doisneau, Izis, Willy Ronis en Jacques Henri Lartigue. Botman verhuist naar Bloemendaal.

1979-‘80

Botman werkt vier maanden samen met Philippe Salaün in Parijs bij de oprichting van diens afdrukatelier. Samen werken zij tot in de finesses methoden uit om hoogwaardige zwart-wit barietdrukken te maken.

1981

Botman voltooit een serie afdrukken van teruggevonden negatieven die hij samen met zijn broer, zijn ouders en zijn vriendjes, als jonge tiener had gemaakt. Onder de titel Akke-serie 66-67 worden deze tentoongesteld en gepubliceerd. Ook wordt de serie aangekocht in binnen- en buitenland.

Voor de voorstelling Dominee Fluit ... en als hij dat doet is hij zielsbedroefd (over François Haverschmidt alias Piet Paaltjens) van toneelgroep Het Volk verzorgt Botman samen met Paul Koning achtergrondprojecties.

1981-‘82

Harm Botman verbouwt vanaf september 1981 eigenhandig een oud ketelhuis aan de Bleekersvaart 21 in Heemstede en opent daar een jaar later zijn nieuwe atelier en doka. Zijn directe buren zijn de kunstenaars Willem Snitker en Paul Koning en zangpedagoge Coby Riemersma en later ook fotograaf Leo Divendal.

1982

Atelier Philippe Salaün in Parijs geeft Botmans portfolio The Carli Series 66-82 uit.

1983

Samen met Salaün geeft Botman van 21 tot 23 oktober in zijn atelier een workshop, ‘De optimale zwart/wit print’, onder auspiciën van de Canongalerie in Amsterdam.

Atelier Galerie De Bleeker van Willem Snitker in Heemstede geeft een kunstenaarsmap uit, getiteld 6 x 2 = 12, waaraan zes kunstenaars en zes schrijvers/dichters een bijdrage leveren. Voor deze uitgave maakt Botman een gomdruk in een oplage van 100, gepresenteerd op één blad met een gedicht van Harry Mulisch. De map wordt onder andere aangekocht door het Stedelijk Museum in Amsterdam.

1984

Botman realiseert in opdracht van Uitgeverij Bébert te Rotterdam een portfolio met twaalf afdrukken van negatieven uit het oeuvre van fotograaf Meinard Woldringh (1915-1968) in een oplage van zesendertig exemplaren.

1985

De fotografen Harm Botman, Taeke Henstra en Piet van Leeuwen ondernemen actie om het Spaarnestad Fotoarchief, dat afgestoten en verkocht dreigt te worden door VNU uitgevers, voor Haarlem te behouden. Met name Botmans ideeën worden met de Haarlemse stadsarchitect Wiek Röling uitgewerkt en leiden tot de officiële oprichting op 18 juli van de Stichting Nederlands Foto- & Grafisch Centrum (NF&GC) in Haarlem.

Botman initieert en organiseert Lartigue in Haarlem, een aangepaste versie van de oorspronkelijk Franse overzichtstentoonstelling van Jacques Henri Lartigue.

Hij stopt met zijn docentschap fotografie aan de Volksuniversiteit van Haarlem.

1985-‘87

Botman is toegevoegd redactielid van Professionele Fotografie/PF als initiator van het duotone-katern in dit tijdschrift.

1986

Hij is verantwoordelijk voor het initiatief, het concept, de samenstelling en de organisatie van de tentoonstelling Spaarnestad Fotoarchief Haarlem, Twee miljoen foto’s. Hij stelt de catalogus samen en maakt het ontwerp ervoor.

Atelier Galerie De Bleeker in Heemstede geeft opnieuw een kunstenaarsmap uit, getiteld 4 x 1 = 4. Vier kunstenaars van de Bleekersvaartweg leveren daaraan een bijdrage: Willem Snitker, Harm Botman, Leo Divendal en Jan Willem Post.

1987

Zoon Isua wordt geboren.

Botman verhuist naar Vogelenzang en krijgt de beschikking over een ruimte in een voormalig kaaspakhuis aan de Houtmarkt 5 aan het Spaarne in Haarlem, dat hij verbouwt tot atelier en doka. Het pand is onderdeel van de specialistische drukkerij Vernhout & Van Sluyters.

1988

Ten behoeve van het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD) geeft het Ministerie van WVC aan Botman de opdracht om het negatievenarchief (circa 1970 nitraatnegatieven) van George Hendrik Breitner af te drukken.

Botman is medeorganisator en maker van het concept van de tentoonstelling Breitner als fotograaf in Teylers Museum. Tevens verzorgt hij de tentoonstellingsdrukken en de afdrukken voor het begeleidende boek van Paul Hefting. De grote drukken worden in het Rijksmuseum bewaard.

1989

Zoon Kuan wordt geboren.

Van het tijdschrift Panorama krijgt Botman de opdracht om het concept te maken voor een ‘Special’ van 80 pagina’s in het kader van 150 jaar fotografie. Hij voert tevens de redactie van deze speciale uitgave.

1990

Botman spreekt de directie van het Haarlems Dagblad aan op het niet vermelden van auteursnamen bij foto’s en krijgt na een pittige briefwisseling voor elkaar dat de krant zijn beleid wijzigt.

1992

Dochter Sterre wordt geboren.

Botman realiseert het boek Duinen, in opdracht van de Gemeente Waterleidingen Amsterdam [tegenwoordig Waternet geheten].

Hij volgt bij het Prentenkabinet in Leiden de cursus ‘Determineren van historische fotografische en fotomechanische procedés’ van Jan van Dijk en Johan de Zoete.

1998

Als ontwerper en fotodeskundige werkt Botman met het Prentenkabinet van de Universiteit Leiden mee aan de totstandkoming van de tentoonstellingen Juwelen uit een fotocollectie voor het Van Goghmuseum en Juwelen voor een fotomuseum voor het Teylers Museum. Hij maakt het ontwerp van de tentoonstellingen en de bijbehorende catalogi.

1998-‘99

Op verzoek van Rebekka Engelhard verzorgt Botman de afdrukken en de vormgeving voor haar nog uit te geven boek Ommuurde Dromen over vrouwen in gevangenissen. Rebekka kan het boek kort voor haar overlijden in 1999 nog als dummy goedkeuren.

2001

Samen met de conservator fotografie van het Leidse Prentenkabinet, Ingeborg Leijerzapf, maakt hij de fotoselectie en het concept voor het boek Henri Berssenbrugge passi - energie - fotografie. Ook realiseert hij het ontwerp en de uitvoering van de gelijknamige overzichtstentoonstelling voor de Kunsthal in Rotterdam.

Hij start met het bouwen van vliegtuigjes voor luchtfotografie.

2003

Botman verhuist met zijn gezin van Vogelenzang naar de Molenstraat te Hillegom.

2004

Hij verbouwt eigenhandig zijn woning en maakt er onder andere een nieuwe atelierruimte.Vanaf 2004 voert hij regelmatig opdrachten uit voor luchtfotografie.

2005

Botman drukt in opdracht van Joost Elffers, zoon van fotografe Emmy Andriesse, een selectie van ruim tachtig grote prints van Emmy’s negatieven van Sestri Levante in Italië voor een tentoonstelling ter plaatse.

2009-‘10

Botman maakt het concept en is de samensteller en vormgever van de expositie Oorlog en Bevrijding in 3D. Foto’s van Den Haag van Wim Berssenbrugge in het Haags Historisch Museum.

2010-‘11

Voor de documentaire Op de bres voor Amstelland van Jan Musch en Tijs Tinbergen, een productie in opdracht van de Stichting Beschermers Amstelland en de NCRV televisie, maakt Botman foto's en filmclips vanuit zijn radiografisch bestuurde vliegtuigje.


Beschouwing


Harm Botman heeft als fotograaf altijd zijn eigen plan getrokken, zowel in de manier waarop hij met fotografie omging en -gaat, als in zijn onderwerpkeuzen. Fotografie in verenigingsverband was aan hem niet besteed. Opgegroeid in een omgeving waarin natuur en spel belangrijke elementen waren, ontwikkelde hij zich tot een wat vrijgevochten jongeman die zich nauwelijks kon schikken in het keurslijf van school en planmatig leren. In zijn manier van fotograferen, niet zelden met onverwachte camerastandpunten en technieken, uit zich die onafhankelijke en speelse geest. De natuur en het leven zelf zijn zijn leermeesters. Op ieder gebied - als vogelaar, fotograaf, ontwerper, timmerman, vliegtuigbouwer - is hij een autodidact te noemen. Zijn belangstelling voor vogels ‘erfde’ hij van grootvader Botman, een goede vogelaar die bevriend was met vogelfotograaf Adolphe Burdet (1868-1940).

Botmans reis- en onderneminglust heeft hem in alle delen van de wereld gebracht en hem interessante buitenlandse vriendschappen en contacten bezorgd. Al op jonge leeftijd begon hij met reizen en liftte hij door de Verenigde Staten. Reizen doet hij tot op de dag van vandaag. Nieuwsgierigheid is zijn drijfveer - en soms een zeldzame vogel als de grondgaai het excuus - om exotische oorden te bezoeken, al dan niet in gezelschap van gelijkgestemde (fotografen)vrienden, verenigd in het "Groot Grondgaaien Genootschap". Zo reisde hij fotograferend door de Verenigde Staten, Gambia, Senegal, Kazachstan, Wit Rusland, Oman en recent nog door Cuba.Harm werd geboren in het koetshuis van het landgoed Woestduin. In het non-conformistische, kunstzinnige milieu van zijn moeder en grootmoeder speelde ook de broer van zijn moeder, vormgever Karel Suyling, een rol. Suyling en fotograaf Kees Pot kwamen regelmatig op Woestduin en bespraken daar hun projecten. Zo leerde Harm spelenderwijs het belang en de betekenis van vormgeving kennen.

In zijn tienerjaren begon Harm dagboekachtige fotografische notities te maken. In en rond het huis op Woestduin pakten Harm, zijn broer Machiel, hun boezemvrienden Matthijs en Frits Dijkstra, zonen van een valkenier, en hun ouders regelmatig de fotocamera om vast te leggen wat zij beleefden: spannende jongensavonturen met vliegtuigen, boten, roofvogels, honden en Akke, Harms tamme kauwtje.

Gefascineerd door vliegtuigen maakten Harm en Matthijs fietstochten naar vliegvelden en namen de camera mee. Op verschillende luchtmachtbases leerde Harm snel en scherp straaljagers te fotograferen. Vanaf zijn vijftiende jaar drukte hij zijn foto’s zelf af. Fotografie ging zijn leven meer beheersen dan de HBS en een logische keuze leek dan ook om naar de MTS voor fotografie en fototechniek in Den Haag te gaan. Daar leerde hij in het eerste jaar veel technieken. In het tweede jaar ontdekte hij bij de theoretische vakken van Paul Heyse voor het eerst de edele procedés waaronder de gomdruk. Omdat de school hem geen toestemming gaf deze techniek ("welke immers uit de tijd is") in de praktijk uit te voeren, verliet hij de MTS zonder die opleiding af te maken. Twee jaar later bezocht hij de fotocollectie van het Leidse Prentenkabinet, waar conservator Ingeborg Leijerzapf hem originele gomdrukken liet zien. In de bibliotheek van het Prentenkabinet bestudeerde hij vervolgens de recepten en handleidingen, aan de hand waarvan hij steeds betere resultaten behaalde. Door deze ontmoeting en de latere samenwerking met Leijerzapf ontwikkelde hij een intense belangstelling voor historische fotoverzamelingen.

Direct na zijn vertrek van de MTS voor fotografie en fototechniek ging Botman aan de slag als vrij werkend fotograaf. Op verzoek van de Haarlemse fotograaf Ted Dobson werd hij docent aan de Volksuniversiteit van Haarlem. Een groep leerlingen bracht het onder zijn leiding tot een overzichtstentoonstelling in de Canon Photo Gallery in Amsterdam. Enkelen van hen werden fotograaf, onder wie Piet Veel en Sjan Bijman. Dobson introduceerde Botman ook bij de VNU, waar hij reportages en portretten maakte voor de VNU-bladen Panorama en Libelle. Bij het Haarlemse modellenbureau “People” van Cylia van Dijk fotografeerde hij modellen in de studio. In die eerste jaren van zijn leven als fotograaf nam hij ook opdrachten voor het fotograferen van architectuur en grote bouwprojecten aan, onder andere van projectontwikkelaar Dura in Hoofddorp.

De natuur en het (duin)landschap waarin Botman is opgegroeid, zijn gezin, collega’s en vrienden, zijn reizen, alles wat hem na aan het hart ligt is onderwerp van zijn fotografie. Zijn foto’s zijn evenzeer documentair als verslagen van persoonlijke belevenissen. De boekdummy Kindertjes in de stad is een voorbeeld van zijn documentaire belangstelling. Opvallend is de manier waarop hij de kinderen fotografeerde, juist niet op kindhoogte zoals in die tijd nog werd aanbevolen. In Franse steden en dorpen fotografeerde hij jarenlang muurreclames. Het type letters van deze opschriften en de staat van vergankelijkheid waarin zij veelal verkeerden, inspireerden hem om een compleet alfabet van ‘regen- en windletters’ te ontwerpen en uit te snijden.

Een andere vorm van documentaire fotografie die Botman met passie beoefent, maar weinig publiceert, is popfotografie. Vroege opnamen van de Rolling Stones, The Who, Rod Stewart en The Faces, The Flying Burrito Brothers, de Bintangs, Alquin, Nederlandse en Engelse popfestivals en groepen Hells Angels die op festivals ‘toezicht hielden’ zijn te vinden in Botmans fotoarchief, dat naar schatting zo’n 90.000 opnamen telt. Recentelijk fotografeerde hij Gillian Welch en David Rawlings in zowel Londen als Parijs.

Vaak was en is Botman zelf de aanjager van een opdracht, zoals bijvoorbeeld bij de luchtfoto’s die hij momenteel voor landschapsbeherende instellingen maakt, zoals Staatsbosbeheer, Landschap Noord-Holland, de Provincie Noord-Holland en Waternet. Net als bij deze nieuwe specialisatie heeft hij ook in het verleden door bijzondere specialisaties opdrachten weten te creëren, als fotograaf maar ook als drukker van historische en eigentijdse negatievencollecties, als vormgever en als tentoonstellingsmaker.

Van begin af aan heeft hij bepaalde onderwerpen en thema’s seriematig aangepakt. Zo fotografeert hij al sinds haar veertiende jaar zijn vriendin en levenspartner Carla en maakte uit een selectie daarvan het portfolio The Carli Series 66-82, in het Engels en Frans uitgegeven door Atelier Philippe Salaün. Als een bijna filmische reeks stelde hij in 1981 de Akke-serie samen uit teruggevonden jeugdfoto’s. In twee- en drieluiken presenteerde hij grote gomdrukken van duinlandschappen.

Gomdrukken vormen een bijzonder aspect van Botmans vrije werk. Al tijdens zijn opleiding aan de MTS werd hij geraakt door de bijzondere druktechnieken van picturalisten als Henri Berssenbrugge, Adriaan Boer, Bernard Eilers en Leonard Misonne. Later bestudeerde hij hun werken in de collectie van het Leidse Prentenkabinet en ging met behulp van oude gomdrukhandleidingen zelf experimenteren. In Waterlandkerkje in Zeeuws-Vlaanderen maakte Botman in 1975 landschapsfoto’s die hij uitwerkte tot reeksen gomdrukken. Deze werden in het najaar van 1976 voor het eerst tentoongesteld in Galerie De Bleeker aan de Bleekersvaartweg in Heemstede.

Zijn belangstelling voor de gomdruk en zijn resultaten raakten bij het tijdschrift Foto bekend en op verzoek van redacteur Wim Broekman schreef hij een moderne handleiding. Vervolgens werd hij door prof.ir. E.J.G. Schermerhorn uitgenodigd om bij hem thuis de techniek van de broomoliedruk te beoefenen en door Johan de Zoete werd hij ingewijd in de techniek van de heliogravure. Toch blijft hij de gomdruk "als mooiste fotografische techniek ooit" zien, vanwege de ongekende kracht en diepverzadigde tonen die dit procedé kan leveren.

Tijdens zijn periode aan de Bleekersvaart drukte Botman de metersgrote drieluiken van de duinen van de Gemeentelijke Waterleidingen Amsterdam in gomdruk. Van het waterleidingbedrijf kreeg hij later de opdracht om de drieluiken die inmiddels allemaal waren verkocht, op te nemen in een als leporello vormgegeven boekje.

Als gevolg van zijn passie voor de gomdruktechniek ontwikkelde Botman een groot gevoel voor de materiële en tactiele aspecten van het medium fotografie. Hij heeft niet alleen een fascinatie voor de rijkdom van de oude technieken, maar ook voor de invloeden van de tijd op het materiaal, de kwetsbaarheid van bekraste, beschadigde en bijna verloren geraakte beelden en negatieven. Reflectie op dit niet onbelangrijke aspect van het medium is een belangrijke drijfveer voor zijn omgang met fotografie.

Een treffend voorbeeld van deze reflectie vormt de Akke-serie uit 1981. In dat jaar vond Harm Botman negen zwart-wit films terug vol vergeten jeugdherinneringen, die hij samen met broer, ouders en vriendjes ooit had vastgelegd. Uit de teruggevonden negatieven selecteerde Botman vijfentwintig sequenties die als gemeenschappelijk thema hebben: de ervaringen en fantasieën van blije, levenslustige kinderen, hun honden en een tamme kauw. Hij presenteerde deze opnamen als een-, twee- of drieluik, precies zoals zij op de negatiefstroken elkaar opvolgden. Bewegingsonscherpte, schijnbare dubbelbeelden, een vervolgverhaal, tegenstellingen, allerlei vormgevingselementen die de fotografie in zich heeft, komen in de serie voor. Daarnaast vertelt de Akke-serie het verhaal van zoekgeraakte, vergeten, beschadigde en in zekere zin amateuristische snapshotopnamen die een nieuwe waardering krijgen. Tezamen vormden de oude en de nieuwe beeldelementen van deze serie een in begin jaren tachtig nog niet als zodanig herkend concept: een fotografisch kunstwerk met reflectie op zijn eigen geschiedenis. De Akke-serie kreeg in het buitenland aandacht met tentoonstellingen in Parijs, Milaan, Cardiff en Barcelona en een publicatie in het fototijdschrift European Photography. In Nederland besteedde Perspektief er aandacht aan.

Botman is zich na en naast de gomdruktechniek vooral gaan toeleggen op hoogwaardige zwart-wit drukmethoden. Ook specialiseerde hij zich in het gebruiken van verschillende toonbaden (zoals sepia-, uraan- en seleniumtoners) om de zichtbare en onzichtbare kwaliteit van het zwart-wit beeld verder te verbeteren. Hij leerde het métier samen met de Parijse fotograaf Philippe Salaün. Tijdens een verblijf van vier maanden werkten zij samen aan de oprichting van Salaüns drukatelier. Allerlei technieken, toegespitst op het in opdracht behandelen van kwetsbaar en waardevol negatiefmateriaal, werden bestudeerd en uitgeprobeerd en samen drukten zij de eerste grote opdracht: het werk van Robert Doisneau. Daarna werkten zij aan opdrachten voor het drukken van negatieven van Willy Ronis, Izis, Sedou Keïta, Malick Sidibé en Jean Paul Pigozzi. In de periode dat hij zijn atelier aan de Bleekersvaart in Heemstede had (vanaf 1982) begon Botman ook in Nederland met drukopdrachten voor andere fotografen. Zijn gespecialiseerde kennis van het afdrukken in zwart-wit en van historisch fotomateriaal vormden een goede combinatie om zich te ontwikkelen tot een vooraanstaand drukker. Tegen het eind van de jaren tachtig kreeg hij van het Leidse Prentenkabinet opdracht negatieven van Emmy Andriesse af te drukken voor publicaties en tentoonstellingen. Hij bestudeerde haar materiaal en haar manier van fotograferen en drukken en kreeg daardoor het nodige inzicht om met zijn ‘nieuwe’ drukken zo verantwoord mogelijk bij haar werkwijze te blijven. Belangrijke opdrachten van andere fotobeherende instellingen volgden, zoals bijvoorbeeld de opdracht om alle negatieven van George Hendrik Breitner af te drukken voor het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD). Een groot aantal daarvan was niet eerder afgedrukt. Daarna heeft hij in zijn eigen atelier historische negatieven afgedrukt van Paul Citroen, Willem Witsen, Piet Zwart, Meinard Woldringh, Willem van der Poll en Wim Berssenbrugge. Deze afdrukken waren bedoeld voor portfolio’s, tentoonstellingen en fotoboeken. Naderhand zijn de drukken voor een belangrijk deel in de negatievenbeherende instellingen opgenomen.

Voor eigentijdse fotografen drukte en drukt Botman werk van onder anderen Peter Baren, Rebekka Engelhard, Frits Berends, Fons Brasser, Anita van der Krol, Winfred Evers, Kim Zwarts, Ilse Frech, Ousmane Ndiaye Dago, Erick Ahounou en Alioune Bâ (de laatste drie voor de hoofdtentoonstelling van de manifestatie Noorderlicht in 2000).

In 2005 kreeg Botman de opdracht van Joost Elffers, de zoon van Emmy Andriesse, om een selectie te maken van opnamen die zij in begin jaren vijftig in Sestri Levante in Italië had gemaakt. Meer dan tachtig grote afdrukken werden vervolgens "teruggebracht naar waar zij waren gemaakt", tentoongesteld in het gemeentehuis en door Elffers als geschenk aangeboden aan de gemeente van Sestri Levante. Enkele door Emmy gefotografeerde inwoners waren daarbij aanwezig.

fotograferen van en met modelvliegtuigjes

Als tiener fotografeerde Harm Botman zelfgebouwde vliegtuigjes. Om spannende effecten te krijgen stak hij deze in brand en fotografeerde ze als ze brandend neerstortten. Die fascinatie voor vliegen is weer in zijn werk teruggekomen, maar nu in combinatie met camera’s die hij vanuit de lucht laat fotograferen via draadloze bediening vanaf de grond. Sinds 2003 bouwt hij geavanceerde radiografisch bestuurde, fluisterstille vliegtuigjes van koolstof, glasfiber en piepschuim, waaraan of waarin een digitale camera kan worden bevestigd. Door een groothoeklens te gebruiken kan hij vanaf lage hoogte fotograferen op de manier waarop vogels kijken: recht naar beneden en tegelijk ook naar de verre horizon, beide met grote scherpte. Deze specialisatie (daar waar ‘normale’ luchtfotografen niet kunnen komen) heeft hij inmiddels uitgebreid met een op afstand bestuurbare camera op een twaalf meter lange mast. Hij maakt luchtfoto’s boven Noord- en Zuid-Holland, maar nam in 2004 zijn vliegtuigje ook mee voor een reis langs de Gambia-rivier, door Senegal en in 2006 naar Sestri Levante in Italië. Momenteel werkt hij in het kader van zijn luchtfotografie aan een boekproject over (opnieuw) de duinen.

Techniek is voor Botman op speelse wijze onderdeel van zijn fotografie. Hij heeft vele verschillende typen camera’s gebruikt, deels uit nieuwsgierigheid en plezier maar ook doelgericht vanwege de typische ‘footprint’ van een lens, het formaat of het type film. De standaardlens van 50 mm heef hij altijd een eerlijke lens gevonden, omdat deze overeenkomt met het normale gezichtsperspectief, en deze heeft hij dan ook veel gebruikt. Als belangrijke camera's noemt hij de Werra 1, de Olympus PenF halfkleinbeeld, een Polaroid SX-70 en 50/60 cm, een oude dubbel-8 filmcamera waar beeldjes als ‘stills’ uit werden gebruikt (onder meer bij de theatervoorstelling Dominee Fluit ... en als hij dat doet is hij zielsbedroefd in 1981, waar voorbij gierende wolkenluchten beeld voor beeld werden geprojecteerd), maar ook een Rollei 35, een Leica M3 en een oude Hasselblad met een bijzondere Distagon groothoek. De Pentax waarmee hij in 1970 op het popfestival van Kralingen fotografeerde was de aanleiding tot het contact met Philippe Salaün die met dezelfde camera liep te fotograferen. Hun uitwisseling van lenzen bleek de start van een levenslange uitwisseling van ideeën. Al sinds het begin van de jaren tachtig gebruikt Botman ook typische amateurcamera's zoals een Agfa Clack, een paarsgele Instamatic en een onooglijk digitaal Aldi cameraatje, die serieus en beroepsmatig worden ingezet. “Geportretteerden reageren immers anders wanneer er indrukwekkende professionele apparatuur voor de neus wordt gehouden.” Daarnaast vind hij de beeldtaal van deze goedkope en inferieure camera’s vaak opvallend en verrassend. Terwijl Botman al vijfendertig jaar zwart-wit drukt (met Leitz Focomat 1C en 2C vergroters), beschouwt hij de overgang van analoge naar digitale fotografie "als een positieve spagaat" waarbij hij de huidige omslag naar digitale kleur voor zichzelf als een revolutie beschouwt: "(…) alsof ik weer helemaal opnieuw mag beginnen, maar nu in een gekleurde wereld." Momenteel maakt hij scans van negatieven met een Imacon-scanner en vervaardigt hij naast analoge ook digitale inkjet prints met ultrachrome inkten.

Botman nam meermalen het initiatief om tentoonstellingen naar Haarlemse locaties te halen of nieuwe tentoonstellingen te bedenken. Bij de realisatie van zijn plan om de overzichtstentoonstelling van Jacques Henri Lartigue (1985) naar Nederland te halen en bij de vertoning van de door Manfred Heiting samengestelde show Polaroid Selections 4 (1989) zocht hij samenwerking met het Frans Halsmuseum. Ook de tentoonstelling Spaarnestad Fotoarchief Haarlem, Twee miljoen foto's (1986) vond plaats in de Vishal van het Frans Halsmuseum. Botman was verantwoordelijk voor het initiatief, het concept, de samenstelling, de vormgeving en de organisatie van de tentoonstelling. Daarnaast stelde hij de gelijknamige catalogus samen en tekende hij voor de vormgeving daarvan. Een opvallend onderdeel van de promotie van deze tentoonstelling was het door Botman ontworpen en getypografeerde grote duotone affiche van ‘de heer Van Es’, persfotograaf, naar een anoniem portretafdrukje dat hij uit de Spaarnestadcollectie had opgediept. Deze poster was in de grote Abri’s van menig station en in de grote steden te zien.

In het kader van het 150-jarig bestaan van de fotografie in 1989 initieerde Botman een tentoonstelling over de fotografie van George Hendrik Breitner en realiseerde deze in samenwerking met Teylers Museum. De originele tentoonstellingsdrukken van Adriaan Boer haalde hij voor een expositie naar het Gemeentehuis van Bloemendaal en naar de Kloostergangen van het Haarlemse Stadhuis. Zijn contacten met Teylers Museum zorgden in 1990 voor een tentoonstelling van heliogravures uit het Amerikaanse tijdschrift Camera Work (1903-1917), onder andere uit de collecties van Adriaan Boer en van het Leidse Prentenkabinet.

In samenwerking met medewerkers en studenten van het Prentenkabinet van de Universiteit Leiden ontwierp en realiseerde Botman de tentoonstellingen Juwelen uit een fotocollectie (Van Goghmuseum, 1998) en Juwelen voor een fotomuseum (Teylers Museum, 1998). Beide tentoonstellingen moesten de fotocollectie van het Prentenkabinet zichtbaar op de kaart zetten om bezuinigingen en zelfs afstoting uit de Leidse Universiteit te voorkomen. Voor een daarop volgende tentoonstelling uit de collectie van het Leidse Prentenkabinet, Henri Berssenbrugge passie-energie-fotografie (Rotterdamse Kunsthal, 2001), maakte Botman eveneens het tentoonstellingsconcept en verzorgde de inrichting in de Rotterdamse Kunsthal. Samen met de conservator van het Prentenkabinet maakte hij de eindselectie voor de tentoonstelling en voor het gelijknamige boek, dat hij eveneens vormgaf.

Tot zijn meest recente producties behoort het concept, de samenstelling en vormgeving van de expositie Oorlog en Bevrijding in 3D. Foto’s van Den Haag van Wim Berssenbrugge over de door Johan Degewij gevonden kleurenstereodia's uit de Tweede Wereldoorlog van deze Haagse fotograaf (een neef van Henri Berssenbrugge) voor het Haags Historisch Museum. Ook verzorgde hij de digitale beeldbewerking en de afdrukken voor deze tentoonstelling. Door zijn toedoen werd op deze expositie de enige in Nederland bewaard gebleven Duitse V2 raket in de zaal getoond. Hij schreef het script en verzorgde samen met de filmers Jan Musch en Tijs Tinbergen de documentaire voorstelling in stereoprojectie Wim Berssenbrugge, fotograaf in oorlogstijd.

Door zijn relatie met het Leidse Prentenkabinet leerde Botman het belang en de mogelijkheden kennen van een historische collectie. Toen dan ook de grote Spaarnestad fotocollectie door de VNU zou worden afgestoten en daardoor een onzekere (mogelijk buitenlandse) toekomst tegemoet zou gaan, sprong hij met enkele Haarlemse collega’s in de bres om deze omvangrijke collectie voor Nederland te behouden. Vanuit zijn kennis van de fotohistorie en van de Nederlandse fotografische infrastructuur trachtte hij samen met anderen een plan te ontwikkelen voor de vestiging van een Nederlands fotocentrum in het Haarlemse complex van de firma Enschede. Daar zouden de initiatieven van het in 1983 opgerichte Bibliofiel en Grafisch Genootschap “Het Beschreven Blad” om in Haarlem een grafisch museum op te richten en de pogingen om de Spaarnestad fotocollectie een nieuw onderkomen te geven, kunnen samenkomen in het Nederlands Foto- & Grafisch Centrum (NF&GC). Botman werd bestuurslid van de nieuwe stichting en tevens lid van “Het Beschreven Blad”. Na een jaar of twee bleek het NF&GC geen haalbare optie. De Spaarnestad fotocollectie was inmiddels veilig gesteld als stichting Spaarnestad Fotoarchief onder het formele beheer van het Haarlems Gemeentearchief. Botman bleef er als bestuurslid jarenlang bij betrokken. Na diverse naamsveranderingen, met als laatste Spaarnestad Photo, wordt deze zeer omvangrijke collectie in 2011 opgenomen in het Nationaal Archief in Den Haag.

Naast zijn initiatieven om de Spaarnestad fotocollectie te behouden, spande Botman zich in voor het onderbrengen van de nalatenschap van Adriaan Boer. Ook regelde Botman de overdracht van de fotobibliotheek van de Canon Photo Gallery aan het Spaarnestad Fotoarchief, nadat de Gallery door het Canon-concern was opgeheven. Verder wist hij twee bijzondere collecties te redden voordat deze vernietigd zouden worden: de negatief- en positiefarchieven uit de jaren 1930-1970 van de Haarlemse straatfotograaf Toon Vrenegoor en het complete archief van de bollen- en bloemenfotograaf Leendert Blok (1895-1986).

Harm Botman heeft als fotograaf in het buitenland (vooral in Frankrijk) meer aandacht getrokken dan in Nederland. Met zijn groot formaat gomdrukken kreeg hij eind jaren zeventig in eigen land naamsbekendheid en de Akke-serie verstevigde die naam, maar voor velen in de Nederlandse museale en fotowereld is hij toch vooral de zwart-wit drukker van (historische) negatieven en de initiator/ontwerper van tentoonstellingen en boeken. Als zodanig heeft hij foto’s van buitenlandse en Nederlandse fotografen voor een groot publiek toegankelijk gemaakt. Tekenend voor zijn betrokkenheid bij de fotografiegeschiedenis is de manier waarop hij zich vaak belangeloos heeft ingezet voor het behoud van fotocollecties door er al dan niet via de media aandacht voor te vragen, anderen te attenderen, erbij te betrekken en te (laten) lobbyen bij de politiek en subsidiënten.

Hoewel belangrijke onderdelen van Botmans fotowerk weinig of zelfs niet bekend zijn, is de kwaliteit van wat hij maakt(e) daar niet minder om. Zijn oeuvre toont een opvallende mengeling van persoonlijke en documentaire fotografie. Eigenzinnige vormgeving en verfijnde techniek geven daaraan een specifiek karakter. Botman reflecteert meer op eigen werk en leven en op historische fotografie dan dat hij wordt geraakt door tijdsgebonden invloeden. Vooral zijn seriematig terugkerende, vaak zeer intieme onderwerpen, hebben hoogtepunten opgeleverd die de Nederlandse fotografie beslist verrijken.

Documentatie


Primaire bibliografie

(eigen publicaties: tekst, eventueel met foto’s, maar ook fotoboeken e.d.)

Harm Botman, De persoonlijke visie van Harm Botman, in Foto 27 (juli 1972) 7, p. 46-49 (met foto’s).

Harm Botman (hoesontwerp en foto’s), LP Western Justice, door Jack Rieley en Machiel Botman, 1975.

Harm Botman (foto’s), LP Best Kept Secret, door Alquin, 1976.

Harm Botman, serie van 12 prentbriefkaarten ‘De Dorstige Kuil-series’, z.p. [in eigen beheer] 1978.

Harm Botman i.s.m Kees Verkade, serie van twaalf klassieke platenhoezen, z.p. (EMI-Holland) 1978.

Michel van der Plas (tekst) en Harm Botman (foto’s), Willem Snitker: ‘Kunst is niet in cijfers uit te drukken’, in Elegance 35 (november 1978) 11, p. 44-48.

Willem Snitker (samenstelling) en Harm Botman (foto’s), serie Atelier Elegance, in Elegance 25 (december 1978) 12 t/m 36 (december 1979) 12.

Harm Botman, De gomdruk. Een van de oudste fotografische druktechnieken, in Foto 34 (december 1979) 12, omslag, p. 46-52 (met foto’s).

Harm Botman, De gomdruk. Een van de oudste fotografische druktechnieken. Deel 2, in Foto 35 (januari 1980) 1, p. 68-72.

Harm Botman, Presentatie en fotografie, in De Architect november 1980, p. 70-73.

Harm Botman, Grafiek van de “Dorstige Kuil”. De grafische omwerking van een gerestaureerde voormalige herberg in Heemstede, in De Architect november 1980, p. 74-77.

Harm Botman, De Carli series 66-82 [portfolio], Parijs (Atelier Philippe Salaün) 1982.

Harm Botman, De werkvloer, in De Journalist 1 februari 1982, p. 101-104.

Harm Botman e.a., 6 x 2 = 12 [kunstenaarsmap], Heemstede (Atelier Galerie De Bleeker) 1983.

Harm Botman e.a. (tekst) en Jan J. van der Schans (red.), Edele procédés. Professionele fotografie-special, Nijmegen (Audet Tijdschriften B.V.) 1984 (idem: Rijswijk (P/F Publishing) z.j. [1986]).

Harm Botman e.a., 4 x 1 = 4 [kunstenaarsmap], Heemstede (Atelier Galerie De Bleeker) 1986.

Harm Botman, Over de Carli-series, in Catalogus tent. A Priori Fotografie, Amsterdam (Makkom) 1986, p. 36-37.

Tineke Luijendijk, Frido Troost, Harm Botman e.a. (expositie en catalogus) en Harm Botman (samenstelling), Het Spaarnestad fotoarchief. Twee miljoen foto's, Haarlem (Stichting Nederlands Foto- & Grafisch Centrum) 1986.

Harm Botman (red.), Het beslissende moment. 150 jaar fotografie. Een speciale bijlage bij het 75-jarig jubileum van Panorama, in Panorama (22 juni 1989) 26.

Harm Botman, Duinen. Gomdrukken van de Amsterdamse waterleidingduinen, Haarlem (De Vrieseborch) 1992.

Ingeborg Th. Leijerzapf (eindred.) en Harm Botman (coördinatie, vormgeving en fotoselectie), Juwelen uit een fotocollectie = Jewels from a photo-collection, z.p. [Leiden] (Stichting Vrienden van het Prentenkabinet van de Rijksuniversiteit Leiden) 1998.

Ingeborg Th. Leijerzapf (eindred.) en Harm Botman (coördinatie, vormgeving en fotoselectie), Juwelen voor een fotomuseum = Masterpieces of Dutch pictorial photography 1890-1915, z.p. [Leiden] (Stichting Vrienden van het Prentenkabinet van de Rijksuniversiteit Leiden) 1998.

Rebekka Engelhard (foto’s) en Harm Botman en Thomas Engelhard (vormgeving), Ommuurde dromen, Amsterdam (Stichting Rebekka Engelhard Fonds) 1999.

Ingeborg Leijerzapf en Harm Botman, Henri Berssenbrugge passie - energie - fotografie, Zutphen (Walburg Pers) 2001 (idem Engelse ed.: Henri Berssenbrugge - passion -energy - photography).

Harm Botman, Het naakt en het licht, in Joke Pronk en Tineke de Ruiter (red.), Fotovoorkeuren. 50 Auteurs kiezen een foto uit de collectie van het Leidse Prentenkabinet, Amsterdam (Voetnoot) 2007, p. 35-37.

(foto’s in boeken, tijdschriften en ander drukwerk)

Haarlems Weekblad 28 april 1971, p. 9.

Martin Uitvlugt (tekst), De vrouw in haar jaar. Wat veranderde en wat bleef: het Jaar van de Vrouw 1975 in Nederland. Een fotoboek van Panorama, z.p. [Spaarnestad] z.j. [1975], p. 26, 29-31.

Elegance april 1977.

Photography Year Book 1977, afb. 128-132.

Catalogus tent. Het Portret door 35 Nederlandse fotografen, Amsterdam (Canon Photo Gallery) 1980, ongepag.

Lorenzo Merlo, New Dutch photography = Hedendaagse fotografie in Nederland, Amsterdam (Kosmos) 1980, p. 5, 7-8, 32-35 (idem Frans-Italiaanse ed.: La Nouvelle photographie hollandaise).

Perspektief (november 1980) 4, p. 26.

Photography Year Book 1980, afb. 144, p. 262.

Paul Heyse (hoofdred.), Foto en film encyclopedie, Amsterdam/Brussel (Elsevier) 1981, 4de geh. herz. dr., p. 330.

De Journalist 34 (14 juli 1983) 12, omslag.

De Bazuin 73 (29 augustus 1983) 38, p. 4.

Librije Hedendaagse Kunst Zwolle. Informatieblad 2 (oktober 1983) 9, p. 1.

Haarlems Dagblad 17 januari 1985, p. 11.

Haarlems Dagblad 9 februari 1985.

Haarlems Dagblad 21 juni 1985.

Thijs Asselbergs (inl.), Wiek Röling. Stadsarchitect Haarlem 1970-1988, Haarlem (De Toorts) 1988, p. 39, 68.

Haarlems Dagblad 28 juli 1988.

Bélégou e.a., Photographes amoureux, Parijs (Contrejour) 1989, p. 55-59 (serie: Cahiers d’image 7).

Wim Wennekes, Hotel van der Werf, anno 1726, Amsterdam (Thomas Rap) 1989, p. 175.

Haarlems Dagblad 25 februari 1989, p. 25.

Harm Botman en Bert Sliggers, De foto’s van Breitner in Teylers Museum, in Teylers Museum. Magazijn (winter 1989) 22, p. 1-2.

Leonoor Wagenaar, De legende van het huis Kareol leeft voort, in Het Parool 21 november 1991, p. 17, 21.

Ons Bloemendaal 16 (winter 1992) 4, omslag, p. 2-27.

Edward van de Vendel ( inl.) en Harm Botman e.a. (ill.), De sokkentweeling, Heemstede (Icarus) 1995.

Annius Hoornstra en Gert Middelkoop (tekst), De vrije ruimte. Nieuwe strategieën voor ruimtelijke ordening, Rotterdam (NAi Uitgevers) 1998, p. 66, 76, 84, 90, 102, 114, 122, 134, 142.

Haarlems Dagblad 30 maart 2006.

Rolf Roos (red.), Duinen en mensen. Kennemerland, z.p. (Stichting NatuurMedia i.s.m. PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland) 2009, p. 121, 170-171.

Jaap Evert Abrahamse, Menne Kosian en Erik Schmitz, Tussen Haarlemmerpoort en Halfweg. Historische atlas van de Brettenzone in Amsterdam, Bussum (THOTH) 2010, p. 58, 93.

Haarlems Dagblad 28 januari 2010.

Landschap Noord-Holland 37 (mei 2010) 2, omslag (achterzijde).

Jan van Dijk, Handboek herkennen fotografische en fotomechanische procedés. Historische en moderne procedés en digitale afdruktechnieken, Leiden (Primavera Pers) 2011, afb. 12.7.

Landschap Noord-Holland 38 (februari 2011) 1, p. 20, 22.

Landschap Noord-Holland 38 (mei 2011) 2, p. 26, 40.

Opdrachten

1972 Projectontwikkelaar Dura, Hoofddorp (foto’s van architectuur en grote bouwprojecten).

1979-1997 Diverse opdrachtgevers (samen met Philippe Salaün afdrukken van negatieven van Robert Doisneau (voor Rapho), Izis, Seydou Keïta, Willy Ronis, Jean Paul Pigozzi en Malick Sidibé).

1982-heden In opdracht van de genoemde fotografen (afdrukken van negatieven van Peter Baren, Fons Brasser, Frits Berends, Winfred Evers, Ilse Frech, Anita van der Krol, Kim Zwarts).

1984 Uitgeverij Bébert (afdrukken van negatieven voor portfolio Meinard Woldringh, Twaalf foto's = Twelve photographs [portfolio], Rotterdam (Bébert) z.j. [1984]).

ca. 1988-heden Prentenkabinet Universiteit Leiden/Bijzondere Collecties Universiteitsbibliotheek Leiden (afdrukken van negatieven van Emmy Andriesse).

1988 Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie (RKD) (afdrukken van het negatievenafchief van George Hendrik Breitner, tentoonstellingsdrukken en afdrukken voor begeleidende boek van tentoonstelling van Breitner en het drukken in oplage van foto’s van Breitner).

1992 Gemeente Waterleidingen Amsterdam (boek Duinen).

1997-1998 Focus Publishing i.o.v. het Prins Berhard Fonds (afdrukken van negatieven van Piet Zwart en Paul Citroen voor uitgaven in de serie Monografieën van Nederlandse fotografen).

1998 Rebekka Engelhard Fonds (afdrukken van negatieven voor en vormgeving van publicatie Ommuurde dromen, Amsterdam1999).

2000 Stichting Fotografie Noorderlicht (tentoonstellingsdrukken Ousmane Ndaiye Dago, Erick Ahounou en Alioune Bâ voor tentoonstelling African Inside, Fotomanifestatie Noorderlicht).

2005 Joost Elffers (afdrukken van negatieven Emmy Andriesse van Sestri Levante in Italië voor tentoonstelling en publicatie).

2005 Fotomuseum Den Haag (afdrukken van negatieven van Willem van der Poll voor tentoonstelling en publicatie).

2005 Productschap Wijn (wijnkistje, afdruk op hout, oplage 40 stuks; opdracht t.g.v. 20-jarig bestaan samen met 7 andere kunstenaars: Willem van Toorn, Jasper Krabbe, Ger Lataster, Thijs Asselbergs, Willem Snitker, Roderick de Man en Katja Prins).

2008-heden Aannemingsbedrijf Veenman & Vink, Hillegom (overzichtsfoto's van onder andere bedrijfsgebouwen en kantoren).

2010 Haags Historisch Museum (scanbewerking en afdrukken van dia’s van Wim Berssenbrugge voor tentoonstelling).

2010 Stichting Beschermers Amstelland (luchtfoto's De Ronde Hoep en Bovenkerkerpolder voor documentaire Op de bres voor Amstelland).

2010/2011 Stichting Beschermers Amstelland en NCRV televisie (filmclips vanuit vliegtuigje voor documentaire over Amstelland van Jan Musch en Tijs Tinbergen).

2010-heden Provincie Noord-Holland, Landschap Noord-Holland, Staatsbosbeheer, PWN, Waternet (luchtfotografie, o.a. beoogde natuurbruggen Zuid-Kennemerland voor Provincie Noord-Holland).

Secundaire bibliografie

(publicaties over de fotograaf en/of zijn werk)

Anoniem, Fotografen en hun werk. Harm Botman, in Foto 29 (september 1974) 9, p. 42.

Anoniem, Gomdrukken van Harm Botman in galerie De Bleeker. De knotwilgen van Waterlandkerkje, in Haarlems Dagblad 28 oktober 1976.

Anoniem, Curieuze foto expositie in Galerie De Bleeker, in Koerier Kombinatie 3 november 1976.

Anoniem, Harm Botman, in Foto 33 (januari 1978) 1, p. 51-52.

Anoniem, Harm Botman, in Amateur Photographer 22 februari 1978.

Ted Dobson, Expositie toont mens als boeiend schepsel. Vijfendertig fotografen en hun portretkunst, in Haarlems Dagblad 21 juni 1980.

Joan Fontcuberta, La nostalgia creativa, in El Correo Catalán 14 februari 1981.

Frenk der Nederlanden, Schrijver obsessie voor Haarlems Theatercollectief. “De mens HaverSchmidt, daar gaat ’t ons om!”, in Haarlems Dagblad 21 maart 1981, p. 13.

W.M. [= William (Bill) Messer], As the crow flies: an interview with Harm Botman, in The Newsletter of the Association of the Photographers in Wales (voorjaar 1981) 1.

Anoniem, Beeld van een opgroeiend jochie, in Algemeen Dagblad 9 juni 1981.

Ingeborg Th. Leijerzapf, Harm Botman, in Perspektief (juli/augustus 1981) 8, omslag, p. 14-19, 31 (met foto’s).

B.R., Zelfportret, in NRC Handelsblad 3 juli 1981.

Ineke Jungschleger, Foto’s van een kind van elf, in de Volkskrant 4 juli 1981.

Christian Caujolle, L’Enfant, la corneille et la photo. <<Akke Story>>, une exposition d’Harm Botman à la FNAC Etoile, in Libération 8 juli 1981, nlle série 47.

Alain Dister, Photo, Le Nouvel Observateur 11 juli 1981.

Ted Dobson, Beeldverhaal uit een jeugd in ontroerende foto’s bij Botman, in Haarlems Dagblad 22 juli 1981.

Frans Keijsper, Fotoseries Facet ’81, in Haarlems Dagblad 22 december 1981.

Carole Naggar, Dictionnaire des photographes, Parijs (Seuil) 1982, p. 56-58.

Carole Naggar, Febbraio e marzo 6 mortre al Diaframma/Canon, in Il Diaframma Fotografia Italiana (februari/mei 1982) 260/261.

Rupert Martin, Paul den Hollander & Harm Botman. The Photographic Gallery, Cardiff, in European Photography 2 (april/mei/juni 1982) 2 (no. 6), p. 39.

Carole Naggar, Harm Botman, in European Photography 2 (juli/augustus/september 1982) 3 (no. 7), p. 24-27 (met foto’s).

Alice Verwey, Fotograaf Harm Botman: “Voor mij is de Blekersvaart [sic] nog een enorme hap lucht”, in Heemsteedse Courant 12 augustus 1982.

Anoniem, Tentoonstelling Harm Botman 11 september-30 september 1982, in Reflexions 1 (september/oktober 1982) 4, p. 4-5 (met foto’s).

Anoniem, Fotograaf Harm Botman de koning te rijk aan de Blekersvaart [sic], in De Koerier 8 december 1982, p. 17.

Catalogus tent. 2=1. ‘Over de som der delen’. Foto’s in combinatie, Amsterdam (Nederlandse Kunststichting) 1983, ongepag.

Catalogus tent. Zien en gezien worden. Fotografische zelfbespiegeling in Nederland van ca. 1840 tot heden, Nijmegen (Nijmeegs Museum 'Commanderie van Sint-Jan') 1983, p. 36, 82.

L.C., Lugar implicito, in Catalogus tent. 4 Encontros de fotografia de Coimbra. Exposições, Coimbra (Centro Estudos de Fotografia da A.A.C. e Casa de Cultura de Coimbra) z.j. [1983], ongepag.

Cees Straus, Exposant. Een foto in plaats van woorden, in Trouw 10 februari 1983.

Anoniem, Agenda van de cruciale jaren, in Haarlems Dagblad 19 april 1983.

Anoniem, Philippe Salaün en Harm Botman. “De optimale zwart/wit print”, in Reflexions 2 (september/oktober 1983) 10, p. 10.

William Messer, Botman. Carli: un extrait, in Cliches z.j. [1984] 12, p. 24-31 (met foto’s).

Mona Verbunt, Vijf kunstenaars tonen oude edele foto-technieken, in Graficus (24 oktober 1984) 43, p. 28-29.

Anoniem, Fotograaf Harm Botman wint publieksprijs, in Haarlems Dagblad 21 december 1984.

Catalogus Rijksaankopen 1985. Werk van hedendaagse beeldende kunstenaars, Den Haag (Rijksdienst Beeldende Kunst) 1986, p. 58.

Anoniem, Harm Botman. Fotograaf, in P/F Aktueel (juni 1987) 6, p. 7.

Leo Divendal, Reis door Breitners tijd. Haarlemmer Harm Botman redt fotowerk van schilder, in Haarlems Dagblad 2 juni 1988.

Herman Hoeneveld, Nieuwe visie op Breitner als fotograaf, in Kunstbeeld 12 (oktober 1988) 10, p. 38-42.

Jan Kuys, Falsterbo, het mekka van de vogelaars, in Haarlems Dagblad 15 oktober 1988.

Anoniem, George Hendrik Breitner, in P/F Professionele Fotografie (1989) 1, p. 59.

Mariëtte Haveman, Breitner bekeek Amsterdam als Oosteuropese stad, in de Volkskrant 18 april 1989, p. 11.

Lars Polder, De rode lijn in zwart-wit. Een gesprek met meesterdrukker Harm Botman, in P/F Special (december 1989) 4, Afwerking, omslag, p. 12-15.

Ingeborg Leijerzapf e.a. (tekst), Het beslissende beeld. Hoogtepunten uit de Nederlandse fotografie van de 20e eeuw, Amsterdam (BIS) 1991, p. 45, 183-184.

Anton Staartjes, Eenvoud en complexiteit van de gomdruk. Interview met Harm Botman, in KM. Vakinformatie voor beeldende kunstenaars en restauratoren (najaar 1992) 3, p. 34-35.

Pieter Rings, De paradox van het duinlandschap. Bijzonder boek begeleidt expositie van Harm Botman in Bloemendaal, in Haarlems Dagblad 25 november 1992.

Renee de Borst, Oog 1: Sjef Huurdeman / Oog 2: Harm Botman. Een wekelijkse rubriek waarin de confrontatie in de kunst wordt gezocht, in Haarlems Dagblad 26 november 1992.

Willem Ellenbroek, Jeugdherinneringen achterna in de Waterleidingduinen, in de Volkskrant 12 december 1992, rubriek Folio, p. 25.

Iris Dik (red.), Ver = Hier. Uit de collectie van het Nederlands Fotomuseum, Sittard, Sittard (Nederlands Fotomuseum) 1993, p. 6-7, 29.

Constant Meijers, Eeuwig boeien de duinen, in Capi-Lux Vakkrant (1993) 1, p. 17-23 (met foto’s).

Peter van Zonneveld, Uitklapbaar duinlandschap, in Vrij Nederland (22 mei 1993) 20, p. 89.

Gerrit Bosch, Kennemer Duinen in gomdruk. Het Noord-Hollands landschap in de kunst, in Noordhollands Landschap (november 1998) 4, p. 26-27.

Marc Floor, Henri Berssenbrugge, vergeten pionier. Kunsthal eert Rotterdamse fotograaf met grote expositie, in Rotterdams Dagblad 12 januari 2001.

Arno Haijtema, Getroffen door het zachte licht. Rotterdamse Kunsthal haalt fotograaf Berssenbrugge uit de vergetelheid, in de Volkskrant 25 januari 2001, Kunst en Cultuur, p. 23.

Ko van Leeuwen, ‘Het water bevroor in de trompetten’. 50 Jaar kunst & cultuur in Heemstede, Heemstede (Heemsteedse Kunstkring) 2003, p. 75, 84, 103, 106-109.

Herman Hoeneveld, Over een pechvogel en spielerei, in P/F Professionele Fotografie (2004) 4, p. 70-71 (met foto’s).

HS, Harm Botman, in Nienke Denekamp, Edie Peters en Han Schoonhoven (red.), Dag doka!, Amsterdam (Stichting Photoq) z.j. [2007], p. 24-25 (serie: Photoq jaarboek 2006/2007).

Flip Bool e.a. (red.), Nieuwe geschiedenis van de fotografie in Nederland. Dutch Eyes, Zwolle (Waanders i.s.m. Stichting Fotografie in Nederland) 2007, p. 498, 500. (idem Engelse editie: A critical history of photography in the Netherlands. Dutch Eyes).

Theo Bakker (tekst) en Harm Botman, Piet Veel en Fred Koning (foto’s), Het groot grondgaaien genootschap. Expedities in Centraal Azië, Kazachstan, Mongolië, China, Heiloo (Theo Bakker) 2010, omslag, p. 5, 13-15, 28-29, 36-43, 45, 108-111.

Maartje van den Heuvel en Wim van Sinderen, Photography! A special collection at Leiden Unversity, Leiden/Den Haag (Leiden University/Hague Museum of Photography) 2010, p. 22, 132-133, 229.

Lidmaatschappen

Bestuur Stichting Ons Bloemendaal 1984-1990.

Bibliofiel en Grafisch Genootschap “Het Beschreven Blad” te Haarlem 1985-1990.

Bestuur Stichting Nederlands Foto- & Grafisch Centrum (Spaarnestad Fotoarchief) 1985-1995.

Redactie Professionele Fotografie (1985) 6 t/m (1987) 4.

Onderscheidingen

1984 Publieksprijs van de gemeente Heemstede n.a.v. jaarlijkse kunstaankopen.

Tentoonstellingen

1975 (e) Haarlem, Café De Geus, (naaktfoto’s).

1976 (e) Heemstede, Atelier Galerie De Bleeker, “De knotwilgen van Waterlandkerkje” en ander gomdrukken van Harm Botman.

1979 (e) Haarlem, “De Ark”, Broek ’74.

1979 (g) Montpellier, Musée Fabre, (reizende tentoonstelling door Frankrijk).

1979 (g) Overveen, Gemeentehuis Bloemendaal, Willem Snitker [en] Harm Botman.

1979 (g) Prato, [o.a. Akke-serie van Harm Botman].

1980 (g) Amsterdam, Canon Photo Gallery, Het Portret door 35 Nederlandse fotografen.

1980 (g) Haarlem, Boekhandel De Vries, [o.a. serie Kindertjes in de stad van Harm Botman]

1980 (g) Heemstede, Atelier Galerie De Bleeker, “Photographies de Paris” [Leo Divendal en Harm Botman].

1981 (e) Amsterdam, ABN-Galerij, Harm Botman - Foto’s [Akke-serie].

1981 (e) Barcelona, Fotomanía, The Akke Serie 66-67.

1981 (e) Cardiff, The Photographic Gallery, As the crow flies: ‘The Akke series 1966-67’.

1981 (e) Parijs, Fnac Etoile, “Akke Story”.

1981 (e) Rotterdam, Perspektief, hARM botMaN [Akke-series 1966-67].

1981 (e) Straatsburg, Fnac, [Akke-serie].

1981/1982 (g) Haarlem, Frans Halsmuseum, Facet ’81.

1982 (e) Amsterdam, Canon Photo Gallery, Harm Botman [Carli-serie].

1982 (g) Casserta, [o.a. Akke-serie van Harm Botman].

1982 (e) Clermont-Ferrand, Fnac, [Akke-serie].

1982 (g) Den Haag, MTS voor Fotografie en Fototechniek, Facet ’81.

1982 (g) Haarlem, Reinaldagalerie, [tentoonstelling n.a.v. 10-jarig bestaan van de galerie].

1982 (e) Milaan, Il Diaframma/Canon. Galleria e libreria dell’immagine, Harm Botman.

1982 (e) Nijmegen, De Mariënburg, De Akke-serie, foto’s Harm Botman.

1983 (g) Alkmaar, Portaal. Progressieve boekhandel, Twaalf fotografen en een keramiste.

1983 (g) Amsterdam, Nederlandse Kunststichting, 2=1. ‘Over de som der delen’ (reizende tentoonstelling door Nederland).

1983 (g) Boston, Northeastern University Art Gallery, European Photography. An exhibition of Contemporary Western European Black and White Photography at Northeastern University (reizende tentoonstelling door Verenigde Staten/Canada: Houston, Los Angeles, Toronto).

1983 (g) Coimbra, 4 Encontros de fotografia de Coimbra. Exposições.

1983 (g) Heemstede, Atelier Galerie De Bleeker, 6 x 2 = 12.

1983/1984 (g) Nijmegen, Nijmeegs Museum 'Commanderie van Sint Jan', ‘Fotografische zelfbespiegeling’. Het zelfportret in de fotografie in Nederland vanaf ca. 1840.

1984 (g) Amerongen, Galerie Modder en Aarde.

1984 (e) Amsterdam, De Moor, Gomdrukken van Harm Botman.

1984 (g) Amsterdam, Shaffytheater, Het Mysterie [Philippe Salaün, Machiel Botman, José Melo, Harm Botman, Johan van der Keuken en Leo Divendal] (Foto ’84).

1984 (g) Den Haag, Grafiekwinkel Inkt, Vijf kunstenaars met edele procédés [Harm Botman, L.J.A.D. Creyghton, Jan van Dijk, Gerretje de Haan, Johan de Zoete].

1985 (g) Heemstede, Atelier Galerie De Bleeker, 10 x 10 = 100.

1985 (g) Heemstede, Cultureel Centrum “Het Oude Slot”, Kunstaankopen 1985.

1985 (g) Leiden, LAK-galerie, Edele Fotografische Procédé’s [Harm Botman, L.J.A.D. Creyghton, Jan van Dijk, Gerretje de Haan, Johan de Zoete].

1986 (g) Amsterdam, Stichting Makkom, A Priori Fotografie (Foto '86).

1986 (g) Den Haag, Logement van de Heren van Amsterdam, Rijksaankopen 1985.

1988 (g) Amsterdam, De Moor, Jeugd als inspiratiebron.

1991 (g) Amsterdam, Nieuwe Kerk, Het beslissende beeld. Hoogtepunten uit de Nederlandse fotografie van de 20e eeuw (Collectie Stichting Dutch Photography).

1991 (g) Overveen, Gemeentehuis Bloemendaal, Kareol. Kunstwerken van en over een buitenplaats.

1992 (e) Overveen, Gemeentehuis Bloemendaal, Harm Botman. Duinen. Gomdrukken van de Amsterdamse Waterleidingduinen.

1993/1994 (g) Sittard, Nederlands Fotomuseum, Ver = Hier.

1996 (g) Haarlem, Provinciehuis/Gebouw Noord-Holland, Beeld van een collectie [tentoonstelling met werk uit kunstcollectie Provinciaal Bestuur Noord-Holland].

2002 (g) Milaan, Credito Valtellinese Gallery/Centre Culturel Français Gallery/Fnac Gallery, The Fnac Collection.

2011 (g) Amsterdam, Arti et Amicitiae, De kunstenaar en zijn collectie; Leo Divendal.

Tentoonstellingen (mede) samengesteld/georganiseerd door Harm Botman:

1985 (e) Haarlem, Vishal, Lartique in Haarlem.

1986 (g) Haarlem, Vishal, Spaarnestad Fotoarchief Haarlem, Twee miljoen foto’s.

1988 (e) Haarlem, Teylers Museum, Breitner als fotograaf.

1989 (g) Haarlem, Frans Hals Museum, Polaroid Selections 4.

1990 (g) Haarlem, Teylers Museum, Camera Work.

1998 (g) Amsterdam, Rijksmuseum Vincent van Gogh, Juwelen uit een fotocollectie. Foto’s uit de collectie van het Prentenkabinet van de Rijksuniversiteit Leiden.

1998/1999 (g) Haarlem, Teylers Museum, Juwelen voor een fotomuseum. Een speurtocht naar de eerste fotoverzameling in Nederland.

2001 (e) Rotterdam, Kunsthal, Henri Berssenbrugg passie – energie – fotografie.

2010 (e) Den Haag, Haags Historisch Museum, Oorlog en bevrijding in 3D. Foto’s van Den Haag van Wim Berssenbrugge.

Bronnen

Hillegom, Harm Botman.

Leiden, Prentenkabinet Universiteitsbibliotheek Leiden, bibliotheek en documentatiebestand.

Collecties

Amsterdam, ABN AMRO Kunstcollectie.

Amsterdam, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Amsterdam, Rijksmuseum.

Amsterdam, Stedelijk Museum.

Amsterdam, Stichting Dunhill Dutch Photography.

Amsterdam, Waternet (voorheen Gemeente Waterleidingen).

Bergen op Zoom, Stichting Savelanden.

Beverwijk, Rode Kruis Ziekenhuis.

Haarlem, Noord-Hollands Archief.

Heemstede, Cultureel Centrum “Het Oude Slot”.

Leiden, Prentenkabinet Universiteitsbibliotheek Leiden.

Parijs, Bibliothèque Nationale.

Parijs, Fnac.

Sittard, Museum Het Domein.

Auteursrechten

De auteursrechten op het fotografisch oeuvre van Harm Botman berusten bij Harm Botman te Hillegom.