Gebruik deze URI om naar dit artikel te verwijzen: http://journal.depthoffield.eu/vol16/nr31/f01nl/nl

Deze fotograaf in fotografen.nl bekijken


Fotolexicon, 16e jaargang, nr. 31 (mei 1999) (nl)

Anja de Jong

Tineke de Ruiter

Abstract


Anja de Jong heeft als zwart-wit fotografe internationale bekendheid gekregen met haar analyserende, abstraherende interpretaties van architectuur. Deze foto's maakt zij tijdens zelf geïnitieerde projecten, daarnaast werkt zij ook in opdracht. Haar foto's kenmerken zich door soberheid en oog voor detail. Vanaf 1992 werkt zij aan een langlopend project over het landschap.

Biografie


.


1957

Johanna Pieternella (Anja) de Jong wordt op 14 januari geboren te Scheveningen als derde kind in het gezin De Jong.

1959

Het gezin De Jong verhuist naar Dordrecht.

1976-‘81

Anja de Jong volgt aan de Academie van Beeldende Kunsten te Rotterdam de studierichting visuele communicatie, met als specialisatie fotografie (docent Frits van Santen) en illustratie (docent Peter Jansen).

1977

Zij verhuist naar Rotterdam.

1981-heden

Anja de Jong is werkzaam als autonoom fotografe. Daarnaast werkt zij ook in opdracht.

1982

Zij verhuist naar Dordrecht.

1982-‘89

Anja de Jong geeft enkele avonden per week les aan De Werkschuit in Gouda.

1983-‘84

Zij werkt aan een serie Constructies, waarin zij de ruimtewerking van vlakken door licht en schaduwwerking analyseert.

Anja de Jong maakt, met een toelage van f 2000,- van het Ary Schefferfonds, een reis naar Parijs, Bologna, Barcelona en Basel.

Zij maakt in opdracht een reportage in een verpleeghuis in Dordrecht.

1985

Haar volgende serie stillevens noemt zij Composities. Alledaagse voorwerpen lijken door standpunt en belichting een spel met de zwaartekracht te spelen.

1985-‘86

In december en januari fotografeert zij een aantal waterkeringen in Nederland. De opnamen zijn bestemd voor een diaprojectie van 12 minuten Argini in Olanda, die door haar geproduceerd wordt voor de XVII Triënnale di Milano.

Op eigen initiatief fotografeert zij het MUKHA in Antwerpen, de waterzuivering in Rotterdam en Galerie Waalkens in Finsterwolde.

1987

Op 7 april wordt het diaprogramma Argini in Olanda getoond op een bijeenkomst van de 'Stichting Audiovisuele Manifestaties (SAM) Dia-programma's' in 't Spant te Bussum.

In Parijs fotografeert Anja de Jong het in 1986 geopende Musée d'Orsay.

1988

In opdracht van de gemeente Leiden (in samenwerking met galerie Fotomania) fotografeert zij het Rijksmuseum van Oudheden. Ook maakt zij opnamen van het depot van dit museum (met afgietsels van beelden) dat zich in Museum van Volkenkunde bevindt. De resultaten van deze opdracht worden met het werk van negen andere fotografen getoond op de expositie De Verbeelding van Leiden. Bij deze tentoonstelling verschijnt een boek onder dezelfde titel.

In opdracht van de Rotterdamse Kunststichting legt zij Rotterdamse architectuur vast ter publicatie in de vorm van een mapje ansichtkaarten: Rotterdamse Architectuur in kaart. Daarnaast fotografeert zij als autonoom fotografe het gemaal Lely aan de rand van de Wieringermeerpolder, het Panorama Mesdag te Den Haag en het W.R.K. III (waterzuiverings-installatie Rijn-Kennemerland).

1989

In opdracht van de Stichting Amsterdams Fonds voor de Kunst maakt zij interieurfoto’s van ruimten in Amsterdamse musea en voorwerpen in ruimten (Joods Historisch Museum, Scheepvaartmuseum, Stedelijk Museum, Anne Frankhuis, Tropenmuseum en Museum 't Kromhout).

In Brussel fotografeert zij op eigen initiatief het Koninklijk Museum van het Leger en van de Krijgsgeschiedenis.

1989-heden

Anja de Jong is docent fotografische vormgeving aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunst, Muziek en Theater te Den Haag.

1990

Zij fotografeert het voormalig zendstation Radio Kootwijk.

1990-‘91

In opdracht van de Maatschappij voor Bedrijfsobjecten N.V. in Amsterdam fotografeert Anja de Jong de gebouwen van deze maatschappij. De beoogde foto/poëziebundel Om de Rechte Lijnen te Breken is echter - door een wisseling van directie - nooit verschenen.

Op eigen initiatief fotografeert zij de Oosterscheldewerken en de Meelfabriek te Rotterdam.

1992

Anja de Jong begint aan het langlopende project Borderland. Zij verblijft in juli en augustus in IJsland, de eerste locatie voor dit project, met een subsidie van het Gerard Hordijk Reisfonds (PBF), een projectsubsidie van de Gemeente Dordrecht en met steun van Kodak.

Op 17 november presenteert zij haar werk in kunstenaarssociëteit 'De Illusie' in Rotterdam op een thema-avond van de BNA (kring Rijnmond): Architectuurfotografie als afbeelding of verbeelding?

Zij fotografeert de vier Noorderkoggen (Enkhuizen).

1994

Zij werkt aan het project Getuigenissen over een aantal asielzoekers in een Opvangcentrum in 's-Gravendeel. Dit project wordt in 1994 tweemaal geëxposeerd: op de tentoonstelling 't Is een vreemdeling zeker... in Dordrecht en in Rotterdam op de tentoonstelling Strangers in Paradise.

In mei bezoekt zij - met een transactiesubsidie van de gemeente Dordrecht - de tweede locatie voor haar project Borderland, het eiland La Palma, dat deel uitmaakt van de Canarische Eilanden. Zij fotografeert daar onder andere op de hoogste kraterrand (2426 m.) in het Parque Nacional de Caldera de Taburiente waar zich, boven de wolken, een sterrenobservatorium (El Observatorio del Roque de los Muchachos) bevindt.

Tijdens het symposium 'Ruimte in de Kunsten. De relatie kunstvorm, beschouwer en ruimte', georganiseerd door de Stichting Modulator, houdt zij op 19 november een lezing in het Gemeentemuseum in Den Haag. Op 21 en 26 november leidt zij een workshop in het kader van 'Ruimte in de Kunsten'.

1995

Ter gelegenheid van 'Dordrecht Zuidhollandse Cultuurstad 1995' fotografeert Anja de Jong in opdracht van het Centrum Beeldende Kunst Dordrecht (in samenwerking met het Nederlands Foto Instituut in Rotterdam) op het R.E.D.-terrein (Regionaal Energiebedrijf Dordrecht) en in de oude elektriciteitscentrale aan de Merwedehaven 'gebouwen, waar zij verleden, heden en toekomst kan visualiseren'. Dit mondt uit in een groepstentoonstelling en een boek: De ontdekking van Dordrecht.

Anja de Jong werkt met een werkbeurs van het Fonds voor de Beeldende Kunsten, Vormgeving en Bouwkunst in het kader van het Borderland project in juni op Svalbard (Spitsbergen) op vier locaties, te weten Longyearbyen, Ny-Alesund, Barentsburg en Pyramiden.

1995-‘96

Zij is medeorganisator van het (uitwisselings)project 'De klompen van Santa Claus' van de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten, Den Haag en het Huntercollege, New York.

1997

In juni werkt zij op het eiland Hawaii, de vierde Borderland locatie.

Zij behoort met een inzending van Borderland foto's tot de vijfentwintig genomineerden voor de European Architectural Photography Prize, Bonn.

1998

In september hangt in de kleine zaal van het Nederlands Foto Instituut een overzicht van de eerste vier Borderland locaties. Tevens verschijnt de publicatie Borderland 1992-1998. Anja de Jong, met daarin opgenomen twintig foto's van het project.

1999

In januari en februari vertrekt zij naar wetenschappelijke stations op Antarctica, de vijfde locatie van het Borderland project.


Beschouwing


Anja de Jong volgde van 1976-1981 aan de Academie van Beeldende Kunsten te Rotterdam de studierichting illustratie en fotografie. Terugkijkend op deze periode zegt zij dat vooral de vakken platte vormstudie, gedoceerd door Marc Terstroet, en ruimtelijke vormstudie, gedoceerd door Kees Verschuren, voor haar van groot belang zijn geweest. Tijdens deze lessen vormde zij de ideeën over de spanningsvolle relatie tussen platte en ruimtelijke vormgeving die lange tijd haar werk bepaald hebben.

Zij studeerde in 1981 onder meer af met een project, waarin zij voor Proost en Brand papier fotografeerde, in een ruimte die gebouwd was door de architect Quist op de Berenplaat.

Vanaf haar afstuderen is zij werkzaam als freelance fotografe, waarbij zij zelf een strikt onderscheid aanbrengt tussen haar vrije werk en fotografie voor opdrachtgevers.

Haar werk is te onderscheiden in drie groepen, met als belangrijke overeenkomst dat de mens in al deze foto's afwezig is: architectuurinterpretaties, stillevens en landschappen.

Hoewel Anja de Jong wordt gezien als een van Nederlands beste architectuurfotografen, is het de vraag of het werk waarmee zij deze faam verwierf, tot architectuurfotografie gerekend dient te worden. Zij registreert geen gevels, trappenhuizen of keukens; het fotograferen van functie en locatie van architectuur is niet haar doel. Zij analyseert de beeldende kwaliteiten van de fotografie op vorm, lijnen en lichtval, waarbij constructie en vorm van architectonische ruimten als uitgangspunt worden genomen. Tegelijkertijd is haar werk een analyse van het waarnemen. Een spel van lijnen, vlakken en schaduwen benadrukt het vlakke tweedimensionale karakter van het beeld, maar onmiddellijk daarop volgt een illusie van diepte, van driedimensionaliteit. Deze benadering resulteert in foto's waarbij interpretatie van architectuur belangrijker is dan herkenbaarheid van gebouwen.

Soms staan er minimale gegevens van de architectuur op de foto: het lijnenspel dat de kruising van vlakken oplevert en de verschillende nuances van het wit kunnen dan het onderwerp van een opname vormen. Door middel van subtiele verschillen in toon worden ruimtelijke vormen geanalyseerd en geabstraheerd. Niet zozeer de architectonische details als wel de ruimte-, licht- en schaduwwerking zijn de aspecten die haar intrigeren in de architectonische ruimte. De conservatoren van de in 1984 in het Centre Pompidou gehouden tentoonstelling Images et Imaginaires d'Architecture selecteerden foto's van Anja de Jong, als voorbeeld van een abstracte, verbeeldende visie op architectuur.

Haar werk in deze beginperiode is vergelijkbaar met dat van de Amerikaanse fotografe Judith Turner, die de witte, geometrische architectuur van de New York Five (onder anderen Eisenman en Meyer) vastlegde. Ook bij Judith Turner zijn de foto's niet dienstbaar aan de architectuur, maar levert de architectuur het materiaal voor naar abstractie neigende composities. De composities van Anja de Jong en Judith Turner worden door architecten vaak weer als inspirerend ervaren.

Rond 1987 is er bij Anja de Jong een zekere kentering in het fotograferen van architectuur te constateren.

Zij fotografeerde toen een aantal voorbeelden van civiel-technische en industriële architectuur, zoals het voormalig Gare d'Orsay in Parijs en de waterzuiverings-installatie Rijn-Kennemerland (W.R.K. III)). Weliswaar waren licht en lichtval nog steeds belangrijk, maar zij concentreerde zich daarbij minder op de nuances van wit. Ze liet meer grijstinten toe, die soms werden afgezet tegen een diepzwart. Ook de herkenbaarheid van de ruimte en de locatie en de plaatsing van voorwerpen in de ruimte gingen een grotere rol spelen. Met andere woorden de fotografie van architectuur leek realistischer, meer documentair te worden in vergelijking met de abstractere beginperiode. De fascinatie voor thema's als ruimte, licht en tijd in samenhang met fotografie is echter gebleven. De nadruk lag nog steeds op rechte lijnen, vlakken en schaduwen.

Bij opnamen in het tentoonstellingsgebouw van Panorama Mesdag gingen ronde vormen voor het eerst een prominente rol spelen in haar composities. Pas later, in de landschappen, keerden de ronde vormen terug.

Door de veranderde benadering van architectuur kwamen het vrije werk en het opdrachtwerk dichter bij elkaar. In het opdrachtwerk was herkenbaarheid altijd al meer aanwezig dan in de zuiver abstracte witte opnamen. Toen de fotografe in 1988 en 1989 in opdracht voorwerpen in ruimten in Leidse en Amsterdamse musea fotografeerde, verschilde de benadering nauwelijks van opnamen die zij als autonoom fotografe maakte in het Koninklijk Museum van het Leger en van de Krijgsgeschiedenis in Brussel. Wel legde zij zich in de opdrachtsituatie iets meer toe op het vastleggen van collecties, waarbij zij ook toegang had tot depots op zolders en in kelders. De opnamen in de zalen leidden tot beelden, waarbij objecten werden gerelateerd aan de ruimte waarin zij hingen, stonden of lagen. Soms speelde zij daarbij een spel met formaat en proportie, waardoor er een zekere vervreemding optrad.

Om op de weergave van ruimte meer vat te krijgen, heeft Anja de Jong in 1983 in zelfgebouwde constructies met kunstmatige verlichting, het thema 'ruimte versus plat vlak' onderzocht.

In deze zelf gecreëerde 'architectuur' vormen opake en transparante driehoeken, vierkanten en trapeziums ruimtelijke constructies. In deze serie foto's, die zij Constructies noemt wordt architectuur als het ware geabstraheerd. Door standpunt en belichting verliezen de ruimtelijke witte en zwarte vormen en hun grijze schaduwen hun driedimensionaliteit. Wat overblijft zijn tweedimensionale composities, bestaande uit vlakverdeling en lijnenspel. In deze composities overheerst vooral het wit. De verwarrende relatie tussen dieptewerking en vlakverdeling maakte de ontologische mogelijkheden van de fotografie duidelijk. Immers door de illusionistische werking van het perspectief lijken we wel eens te vergeten dat in de fotografie ruimtelijke vormen altijd herleid worden tot twee dimensies.

Na dit ruimtelijk onderzoek brengt Anja de Jong haar nieuwe inzichten in praktijk in een serie architectuuropnamen, die zij op een buitenlandse reis naar onder andere Basel, Bologna en Barcelona maakte. In deze opnamen levert het onderzoek van ruimte en vlakverdeling een nieuwe kijk op de architectuur op.

In 1985 onderzocht zij opnieuw de verhouding tussen compositie en ordonantie in een serie stillevens, die zij Composities noemde. Evenals in de serie Constructies experimenteert zij binnenskamers door wisselende camerastandpunten en belichtingen met het illusionisme van de fotografie.

Kleine alledaagse (gebruiks)voorwerpen - boutjes, ijzerdraad, draadjes garen, garenklosjes, lucifers, stenen, spelden of een bril - zijn op een wit vlak geplaatst. Door deze elementen zodanig te belichten dat zij geen schaduwen hebben en er een grote contrastwerking tussen wit en zwart wordt bereikt, ontstaan bijna grafische composities, waarbij de camera als het ware is ingewisseld voor het potlood. De opnamen kenmerken zich door een spanningsvolle tweedimensionale vlakverdeling, die pas op het tweede gezicht tot een ruimtelijke ervaring leidt. Wanneer de vormen echter als ruimtelijke dimensies worden herkend, lijken zij - door de speciale hoek waaronder zij zijn gefotografeerd - een gevecht aan te gaan met de zwaartekracht.

Daar de stillevens tot stand kwamen in zelf gecreëerde architectonische constructies werd het werk wel in verband gebracht met de geënsceneerde fotografie, een stroming die in deze periode in Nederland prominent aanwezig was. Hoewel men in de objectgerichtheid een verwantschap zou kunnen zien, zijn de stillevens van Anja de Jong meer academische studies om een bepaald visueel probleem te onderzoeken dan ensceneringen om een nieuwe realiteit te creëren. De twee intermezzi, waarbij Anja de Jong de beeldende kwaliteiten van de fotografie heeft onderzocht binnen zelf geconstrueerde stillevens, hebben hun weerslag gehad op het fotograferen van architectuur.

Toen rond 1987 de architectuurfotografie van Anja de Jong minder abstract werd, kwam er schoorvoetend ook meer ruimte voor exterieur en landschap. In de serie Panorama Mesdag uit 1988 speelde het faux terrain met zijn eigen specifieke ordening al een bescheiden rol. Later, toen zij in 1990 het voormalig zendstation Radio Kootwijk fotografeerde, kregen het landschap en het exterieur een prominentere rol toebedeeld. Het zou nog ruim een jaar duren voordat in haar werk het landschap de architectuur van zijn plaats zou verdringen. In het voorjaar van 1992 begon Anja de Jong met de eerste fase van het grote project Borderland. In dit project wil zij het spanningsveld tussen ruige, ongerepte natuur en het door de mens ingerichte landschap (het cultuurlandschap) documenteren.

Door het maken van een visueel document hoopt zij attentie te vragen voor de kwetsbaarheid van schijnbaar ongerepte natuur in koude tot extreem koude gebieden, in hoogtegebieden, in warme tot extreem warme gebieden en op locaties met regenwoud.

Het spanningsveld zoekt zij vooral in overgangsgebieden, het niemandsland waarin sporen van menselijk ingrijpen te vinden zijn in de onbegrensde ruimte van het natuurlandschap.

Stilistisch en thematisch vormen de foto's uit het project een eenheid, hoewel elke locatie natuurlijk zijn unieke verhouding tussen natuur- en cultuurlandschap kent. Het bezochte overgangsgebied manifesteert zich, door het verschil in natuur én in menselijk handelen, per gebied op geheel eigen wijze.

IJsland werd het eerste doel van Borderland, omdat het een koudegebied vertegenwoordigt, waarin de mens permanent kan leven en werken en waar bovendien sprake is van een eigen cultuur. Het is een ruig en verlaten landschap, zonder bomen, dat door zijn overweldigende grootschaligheid als dreigend en verontrustend wordt ervaren. Hoe nietig de mens in dergelijke desolate gebieden is, ervaar je wanneer je op een foto van een uitgestrekt en verlaten gebied aan de horizon twee minuscuul kleine radarstations ontdekt, die op een andere opname als enorme spiegelende wachters voor een bergketen blijken te staan. De ingrediënten voor het vastleggen van het 'borderland' lijken in eerste instantie in IJsland volop aanwezig. Het bleek echter dat er slechts aan de randen van de steden sprake is van een echt overgangsgebied tussen het natuur- en cultuurlandschap. De beelden die Anja de Jong in IJsland heeft gemaakt, tonen niet een bewuste keuze voor hetzij het natuur- hetzij het cultuurlandschap. In de foto's voert soms de natuur, soms de menselijke ingreep in het landschap de boventoon. Deze twee benaderingen zijn een illustratie van haar fascinatie en bewondering voor de delicate balans tussen cultuur en natuur die de IJslandse bevolking heeft weten te vinden.

Svalbard (Spitsbergen) is gekozen als voorbeeld van een koudegebied. Het van oorsprong onbewoonde eiland kent slechts enkele bruikbare woon- of verblijfplaatsen, van waaruit men zich voornamelijk richt op steenkoolwinning en wetenschappelijk onderzoek. Wanneer de mijnbouwlocaties buiten gebruik raken, blijven zij in het kale en lege landschap achter als sporen van menselijke activiteit. Het overgangsgebied wordt gevormd door deze verlaten plekken, waar de grens tussen natuur en cultuur langzaam verschuift tot het verval zijn definitieve werk heeft gedaan. Het lijkt of Anja de Jong op Spitsbergen meer dan in IJsland een keuze maakt, de menselijke ingreep in het landschap voert de boventoon. Zij heeft een luchtvervuilingsmeetstation en de overblijfselen van mijnen monumentaal in beeld gezet. Langs deze prominent in de foto aanwezige elementen wordt onze blik geleid naar een kaal en schijnbaar oneindig landschap. De bijna theatrale wolkenpartijen en bijzondere lichtval verhogen de dramatiek die van deze composities uitgaat.

De fascinatie voor leegte en desolate landschappen voerde Anja de Jong naar twee eilanden met hoogtegebieden: La Palma (Canarische Eilanden) en Hawaii. De grens natuur- en cultuurlandschap manifesteert zich op beide locaties verschillend.

Op La Palma is er net als in IJsland wéér sprake van een kaal vulkanisch gebied. Op de hoogste kraterrand (2426 m.) in het Parque Nacional de Caldera de Taburiente is sprake van een dubbel overgangsgebied, want naast het 'borderland' van natuur en cultuur, bevindt zich hier als het ware het grensgebied tussen aarde en heelal. Midden in een natuurlijk landschap heeft men een sterrenobservatorium gebouwd (El Observatorio del Roque de los Muchachos). Boven het wolkendek, ongestoord door omstandigheden als mist en luchtvervuiling, kan men de ruimte observeren. Opnamen van dit observatorium laten zien hoe een op het eerste oog fikse inbreuk in het natuurlandschap, in de onmetelijkheid van dat landschap uiteindelijk slechts een bescheiden ingreep lijkt. De mens wordt op twee manieren op zijn nietigheid gewezen: in relatie tot de natuur en in relatie tot het heelal.

Ook op het eiland Hawaii bevindt zich een aantal observatoria op de berg Mauna Kea, de hoogte is hier echter 4205 m. Ook hier lijken de koepels in het desolate vulkanische gebied slechts kleine verstoringen van de natuurlijke orde. Ondanks de infrastructuur die op deze hoogte is aangebracht, heeft de natuur de dominantie niet verloren. Zoals op de meeste Borderland foto's zelden een architectonisch element ontbreekt als echo van de ingrepen van de mens in de natuur, zijn ook op de Hawaiiaanse foto's de sporen overal in het landschap te vinden. Maar ook hier geldt: de sporen van de mens zijn te vinden, maar levende wezens kom je op de foto's niet tegen.

Antarctica vertegenwoordigt de extreem koude gebieden in het project. Die gebieden waar de mens slechts op bezoek is: de wetenschapper als vorser en de toerist als beschouwer van het natuurlandschap. Daar Nederland als één van de weinige leden van het Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR) geen wetenschappelijk station op Antarctica heeft, was Anja de Jong totaal afhankelijk van de toestemming van andere mogendheden, en dat leverde vertraging op in de voorbereiding van het werk. Tijdens de reis hebben klimatologische omstandigheden en averij het fotograferen bovendien ernstig belemmerd.

Anja de Jong fotografeerde lange tijd op een vierkant formaat op basis van 6x6 cm Hasselbladnegatieven. Zij streeft ernaar van deze negatieven nooit uitsnedes te maken, zij drukt bij voorkeur het volle negatief. Hoewel het vierkant compositorisch lastig is, weet Anja de Jong binnen dat vlak toch een spanningsvolle verdeling van vlakken en tonen aan te brengen. Zij werkt bijna altijd met een groothoeklens.

Met uitzondering van de stillevens kiest zij voor bestaand licht. In haar vroege werk diende dat licht diffuus te zijn om het contrast subtiel te kunnen houden. Bij het afdrukken in de donkere kamer werkt Anja de Jong zeer nauwgezet om de juiste toonschaal te verkrijgen, waarbij het wit zeer dicht bij het wit van het papier ligt.

In het Borderland project vindt er een opmerkelijke breuk met het oudere werk plaats. Naast het verschil in thema van de besloten, altijd door de mens ingerichte binnenruimte naar de wijdse onbegrensde buitenruimte van het Borderland project is er een formeel verschil: van het vierkante formaat is zij overgestapt naar een oblongformaat (op basis van 4x5 inch Cambonegatieven).

Deze twee verschillen - thema en formaat - leveren een totaal ander compositieschema op. Van gesloten composities naar zeer open composities. In de landschappen bevindt de horizon zich vaak op halve hoogte, waardoor niet alleen het landschap zelf, maar ook de lucht en het licht voor een groot deel de foto bepalen.

Licht en lichtval, die in haar architectonische foto's zo'n prominente rol speelden, zijn dus ook in de Borderland foto's nog steeds belangrijke elementen. Ook hier worden relaties tussen licht en donker, tussen vorm en tegenvorm visueel onderzocht. Een uitspraak van haar uit 1990 is onverminderd geldig: "Het meest intrigerende van fotografie blijft voor mij, dat je de tijd en het licht in een ruimte stil kan zetten en het resultaat gewoon onder je arm mee naar huis kunt nemen."

De Borderland foto's behouden de typische De Jong-kwaliteit: het prachtige, koele licht en de weergaloze beheersing van de tinten. Tevens is de voor haar fotografie kenmerkende soberheid en oog voor detail behouden gebleven. Esthetiek, stemming en sfeer zijn nadrukkelijk aanwezig.

Het oeuvre van Anja de Jong kenmerkt zich door een sobere, eigen stijl. Haar analyserende en abstraherende interpretaties van architectuur in opnamen, waarbij het beeld opgebouwd is uit witte vlakken met hier en daar een nuance van grijstinten, kenden in de jaren '80 nogal wat epigonen uit amateurkringen.

Binnen het veld van professionele fotografen wordt haar werk wel eens vergeleken met dat van Wijnanda de Roo, omdat beiden de architectonische binnenruimte als uitgangspunt nemen. Anderszijds zijn de verschillen ook weer zo groot dat van wederzijdse beïnvloeding geen sprake kan zijn.

Haar landschappen sluiten qua thematiek aan bij de beschrijvende landschapsfotografie, zoals die sinds de tentoonstelling New Topographics. Photographs of a man-altered Landscape uit 1975 internationaal een grote verspreiding heeft gevonden. Bezorgdheid voor het landschap en de stedelijke omgeving is sindsdien in de landschapsfotografie aanwezig. Bij sommigen wordt dat op een retorische wijze - met heftige contrasten - in beeld gebracht, bij anderen op een meer neutrale, bijna achteloze manier.

Wat Anja de Jong onderscheidt van de 'beschrijvende' fotografen is dat zij niet de traditie van landschapsfotografie aan de kaak stelt. Qua vormgeving past het werk bij een meer klassieke, romantische benadering van het landschap. Zonder dat er duidelijk sprake is van invloed, roepen haar foto's herinneringen op aan het werk van Gustave Le Gray en Ansel Adams. De keuze voor zwart-wit en de belangstelling voor esthetische kwaliteiten als licht-donkercontrasten, vorm- en tegenvorm zijn tekenen van een geheel eigen idioom binnen de hedendaagse landschapsfotografie.

Documentatie


Primaire bibliografie

Anja de Jong (vormgeving), Aktueel Kunsttijdschrift (R.U. Groningen) 1984.

Anja de Jong (tekst en foto's), De fotograaf als illusionist van de ruimte, in Decorum. Tijdschrift voor kunst en cultuur 13 (februari 1995) 1, omslag, p. 11-15.

Tineke de Ruiter (inl.), Anja de Jong. Borderland 1992-1998, Dordrecht 1998.

foto's in:

Archis. Maandblad voor architectuur - stedebouw - beeldende kunst (augustus 1990) 8, omslag.

Foto 37 (mei 1982) 5, p. 23

Futura (juli/augustus 1982) 7/8, p. 32.

Futura (november 1982) 11, p. 7-11.

De Architect (november 1983) 11, p. 85-88.

Foto & Doka (1985) 6, p. 40.

Erika Billeter (inl.), TIP 85 Fribourg, Fribourg 1985, p. 64.

Scienza e Technica 1986, p. 66-67.

Rotterdamse Architectuur in kaart/ 25 Postcards on Rotterdam Architecture, deel 1 en 2, Rotterdam (Rotterdamse Kunststichting) 1988, nr. 5, 10, 12, 23, 26,29,38,47,50.

Auteur onbekend, 'De verbeelding van Leiden', in Leidsch Dagblad 21 mei 1988.

Ph.A. Idenburg, Gemeenten maken toekomst. Bestuurlijke handreikingen bij maatschappelijke vernieuwingen, Den Haag (Bank voor Nederlandsche Gemeenten) 1989, p. 4, 18, 30, 50, 70, 95, 115, 134, 154.

P/F-Professionele Fotografie (april 1989) 2, p. 100.

Ruimte voor Architectuur. Nota Architectuurbeleid. [Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Miliebeheer], Den Haag (SDU) 1991, omslag, p. 22-23, 168.

Photography Annual of the Netherlands 3 (1992), p. 74-75.

Veilingcatalogus Dutch and Flemish Vintage Photographs 1860-1992.

Auctioneers Glerum 23 mei 1993, Den Haag (Glerum) 1993, p. 16.

BNA Jaarverslag 1993, p. 38-52.

Photography Annual of the Netherïands 5 (1994),p. 111.

Focus 81 (juni 1994) 6, p. 28.

'Architektur in schwarzweiss', in dB. Deutsche Bauzeitung. Zeitschrift für Architekten und Bauingenieure (mei 1997) sonderheft, p. 52-53.

Europäischer Architekturfotografie-Preis, in Photo Technik International (mei/juni 1997) 3, p. 35.

P/F weerkerend wonder, in P/FProfessionele Fotografie (1999) 1, los katern, ongepag.

Secundaire bibliografie

Nicolette Meijer, Rotterdamse academie voor beeldende kunsten. Student 'ontdekt' reclame als vak, in Adformatie 16 juli 1981, p. 22-23.

Auteur onbekend, Ruimte en Wit. Architectuurfotografie van Anja de Jong, in Foto 37 (januari 1982) 1, p. 28-33.

Auteur onbekend, Anja de Jong, Rotterdam, in Foto 37 (oktober 1982) 10, p. 17.

Philippe Néagu en Jean-Francois Chevrier, La photographie d'Architecture aux XlXe et XXe siècles, in Catalogus Images et Imaginaires d'Architecture, Parijs (Centre Pompidou) 1984, p. 101.

Pauline Terreehorst, Negentien vrouwelijke fotografen, in Foto 39 (mei 1984) 5, Special, p. 3, 8.

Herman Hoeneveld, Anja de Jong en haar signatuur in vrije en opdrachtfotografie. Positieve gevolgen van een pijnlijk dilemma, in P/F-Professionele Fotografie (juni/juli 1984) 3, p. 8-13.

Anja de Jong exposeert foto's in Parijs. "Hoe witter het interieur hoe beter", in De Dordtenaar 11 mei 1984.

Catalogus Fotobiennale Enschede. Amerikaanse en Nederlandse fotografie, Enschede (Stichting Fotobiennale Enschede) 1984, p. 43,61.

Cees Straus, Subtiel verhaal in tonen van zwart, wit en grijs. Foto's van Anja de Jong in Dordrecht, in Trouw 9 februari Frits Bless en Anita Engbers (samenstelling), Van Reekum Museum. Collectiecatalogus, Apeldoorn 1986, ongepag.

Flora Stiemer, Museum speelt op safe. Expositie niet verrassend, maar wel mooi, in Algemeen Dagblad 12 augustus 1986.

Carl Lunenborg, De andere blik op fotografie. Opmerkelijk werk van twee Nederlandse fotokunstenaars, in TeleVizier 22 november 1986, p. 82-83.

Frits Bless, Anja de Jong. Over het stilleven en de dimensie van het platte vlak, in Reflexions 5 (november/december 1986) 29, p. 8-9.

Hripsimé Visser, Recent Dutch architecture Photography, in Perspektief (december 1986/januari 1987) 26/27, p. 47-51, 54-55.

Herman Hoeneveld, Anja de Jong; nieuwe composities, in Kunstbeeld 11 (oktober 1987) 11 , p . 59.

Auteur onbekend, 'Raaklijnen, in de buurt van het tekenen', in Artoteek Bulletin 1 (augustus/september 1988) 3.

Frits Bruins en Linda Roodenburg (red.), De Verbeelding van Leiden, Leiden (Gemeente Leiden/BNG) 1988, p. 7, 80-85.

Anoniem [= Annet Zondervan], Anja de Jong, in Ruimte 5 (1988) 2, p. 41-42.

Catalogus Fotografie in Rotterdamse Galeries [verschenen t.g.v. de eerste Rotterdamse fotografiebiennale augustus/september 1988], Rotterdam (Stichting Rotterdamse Galeries) 1988, p. 80-81, 93.

Wim Broekman, Anja de Jong. Portfolio, in Foto 44 (juni 1989) 6, p. 20-25.

Herman Hoeneveld, Anja de Jong, in P/F-Professionele Fotografie (november 1989) 5, p. 11-13.

Catalogus tent. Inzicht-Uitzicht. 'Ruimte' in het werk van negen hedendaagse fotografes, Amsterdam (Stichting Vrouwen in de Beeldende Kunst) 1989, p. 8, 18-19.

Flora Stiemer, Autonomie zet aan tot kunstmatigheid, in Algemeen Dagblad 2 november 1989.

Robbert van Venetië en Annet Zondervan, Geschiedenis van de Nederlandse Architectuurfotografie, Rotterdam (Uitgeverij 010) 1989, p. 20, 130-131.

Tracy Metz, Foto's leven langer dan gebouwen. De geschiedenis van de architectuurfotografie, in NRC Handelsblad 26 januari 1990, p. 10.

Auteur onbekend, Oog in oog met Anja de Jong, in P/F-Professionele Fotografie (december 1990/januari 1991) 6, p. 48-49.

Henk Gerritsen, 32 Fotografen die hun persoonlijke voorkeur in beeld brengen oog in oog met fotograaf Henk Gerritsen, Zoetermeer (P/F Publishing) 1991, p. 66-67.

Rolf Bos, Lievelingsfoto's en hun makers, in de Volkskrant 2 november 1991.

Infoblad Kunsthal (bij tentoonstelling Camera Femina, acht vrouwelijke fotografen), Almelo (Kunsthal Hof 88) 1992.

Anneke van Veen (red.), Foto's voor de Stad 72-91, Amsterdamse documentaire foto-opdrachten 1972-1991, Amsterdam (Gemeentearchief Amsterdam) 1992, ongepag.

Leontine Coelewij, Haro Plantenga en Anneke van Veen (red.), Foto's voor de Stad 89-91, Amsterdamse documentaire foto-opdrachten 1989-1991, Amsterdam (Gemeentearchief Amsterdam/ Museum Fodor) 1992, ongepag.

Linda Roodenburg, Fotowerk. Fotografie in opdracht 1986-1992, Rotterdam (010) 1992, p. 45.

Hélène Damen, Architectuurfotografie: Afbeelding of verbeelding? Verslag van de BNA thema-avond van 17 november 1992, in Periodiek Speciaal (Kring Rijnmond BNA) maart 1993.

Maria van Berge-Gerbaud en Maartje Verscheure-Nelissen (red.), Institut Néerlandais Paris 1957-1992, Parijs (Institut Néerlandais) 1993, p. 70.

Frits Gierstberg, 'Fotografie en beeldende kunst', in W. Stokvis en K. Zijlmans (red.), Vrij Spel. Nederlandse kunst 1970-1990, Amsterdam (Meulenhoff) 1993, p. 120.

Wim Broekman, Anja de Jong. Borderland in het Nederlandse Fotomuseum. Portfolio, in Foto 49 (april 1994) 4, p. 70-74.

Anoniem [= Herman Hoeneveld], Anja de Jong, in P/F-Professionele Fotografie (1994) 7, p. 51-58.

Herman Hoeneveld, Anja de Jong in Borderland, in Kunstbeeld 18 (1994) 4, p. 51.

[Festivalkrant] Photo International Rotterdam 29 september tot en met 6 november 1994, p. 5-6, 31, 33.

Mirjam Keunen, Rotterdam als fotostad, in Algemeen Dagblad 29 september 1994.

Anja de Jong - Marijke de Goey. [Vouwblad bij gelijknamige tentoonstelling], Dordrecht (Dordrechts Museum) 1994.

Gabi Prechtl, De ontdekking van Dordrecht. Zeven zwerftochten over het eiland, Dordrecht (Centrum Beeldende Kunst) 1995, p. 36-43.

Eddie Marsman, Dordrecht per foto opnieuw ontdekt. Stad geeft opdracht aan zeven fotografen, in NRC Handelsblad 22 december 1995.

Harry J. Kraaij, Ary Schefferfonds, Dordrecht (Vereniging Dordrechts Museum) 1996, p. 30-31.

Leo Delfgaauw, Weatherview. Coast to Coast. Exchanging Views. Norwich in Den Haag. Den Haag in Norwich, Den Haag/Norwich (Koninklijke Galerie, Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten/Norwich School of Art and Design) 1996.

Marten de Jong e.a. (red.), Exploring the Darklands. INDESEM International Design Seminar 1996, Delft (Deltech) 1996, p. 112-117.

Torn Sijtsma, Na Scheffer, in Bulletin Dordrechts Museum 21 (maart/april 1996) 2,p. 1-5.

Mirelle Thijsen, Bedrijfsfotocollecties. BNA: autonome fotografie associërend met architectuur, in Het Financieele Dagblad 11 augustus 1997.

Herman Hoeneveld, SubUrban Options, fotografie en verstedelijking. Anja de Jong: Borderland. Dubbeltentoonstelling NFI, in P/F-Professionele Fotografie (1998) 7, p. 8-10.

Josephine van Bennekom, Onbestemde sferen op eenzame hoogten. Anja de Jong fotografeert niemandslandgebieden, in Foto 53 (oktober 1998) 10, p. 58-61 (met foto's).

Eddy Marsman, Landschapsfoto’s met de opgeheven vinger. Foto Instituut toont de toenemende verstedelijking van Nederland, in NRC Handelsblad 2 oktober 1998.

André Oerlemans, Menselijke sporen in het niemandsland, in De Dordtenaar 14 oktober 1998.

Frits Baarda, Borderland [recensie], in Focus 85 (december 1998) 12, p. 61.

Andrea Bosman, Niet de mens, alleen zijn sporen, in Trouw 1 oktober 1998.

Lidmaatschappen

Pictura, Dordrecht.

Onderscheidingen

1992 Nominatie voor de PANL Photography Awards of the Netherlands.

1994 Merit award. PANL Photography Awards of the Netherlands.

1997 Nominatie voor de European Architectural Photography Prize, Bonn.

Tentoonstellingen

1981 (g) Rotterdam, Kunstzaal Zuid, Debuut '81.

1982 (g) Den Haag, Galerie Kiek, Anja de Jong, Chris Verschoor.

1982 (e) Rotterdam, Architectenbureau Hoogstad, Weeber, Schulze en van Tilburg, Anja de Jong.

1982 (e) Rotterdam, Galerie Bender, Anja de Jong. Fotografische Architectuur-Interpretaties.

1982 (e) Rotterdam, Galerie Clara (St. Clara Ziekenhuis), Anja de Jong. Fotografische Architectuur-Interpretaties.

1982 (g) Rotterdam, Galerie Delta, Function follows form, Jan Hoogstad - Anja de Jong.

1982 (g) Rotterdam, HIC (hal van het postkantoor Coolsingel), Fotografische visies op Rotterdamse Architectuur (Architecture International Rotterdam).

1983 (g) Amsterdam, Stichting Beeldende Kunst, Fotografie in Nederland.

1984 (g) Amsterdam, Canon Photo Gallery, 19 Vrouwelijke Nederlandse hedendaagse fotografen (Foto '84).

1984 (e) Amsterdam, Galerie Algemene Bank Nederland, Anja de Jong.

1984 (e) Amsterdam, Galerie Fiolet, Anja de Jong (Vlak/vormstudies en interpretatie van de Architectuur).

1984 (g) Enschede, Fotobiennale Enschede. Amerikaanse en Nederlandse Fotografie.

1984 (g) Parijs, Centre National d'Art et de Culture Georges Pompidou, Images et Imaginaires d 'Architecture.

1985 (e) Dordrecht, Dordrechts Museum, Anja de Jong-fotografie.

1985 (g) Fribourg, Musée d'art et d'histoire, TIP 85 Fribourg. Quatrième Triënnale Internationale de la Photographie.

1985 (g) Wijchen, Foto en Vormen. (Foto '85 Wijchen).

1986 (e) Amsterdam, Canon Photo Gallery, Anja de Jong - Recent fotowerk.

1986 (g) Apeldoorn, Gemeentelijk Van Reekummuseum, Visualisering Gebouwde Omgeving (BNA) (Anja de Jong en Tirza Verrips).

1986 (g) Apeldoorn, Gemeentelijk Van Reekummuseum, Eigen collectie/ Vluchtwegen van de verbeelding.

1986 (g) Leiden, Pesthuis, Eerste Zuidhollandse Kunstbeurs.

1986 (g) Milaan, Palazzo della Triënnale, 'II Luogo del Lavoro' XVII Triënnale di Milano.

1986 (g) Rotterdam, Galerie Perspektief, Recente Nederlandse Architectuurfotografie.

1986 (g) Tilburg, Schouwburg, Recente Nederlandse Architectuurfotografie.

1987 (g) Delft, Vrije Akademie, Recente Nederlandse Architectuurfotografie.

1987 (g) Dordrecht, Stichting Verenigde Beeldende Kunstenaars Dordrecht (V.B.K. Dordt), Anja de Jong, Menno van der Weerd en Matthijs Reppel.

1987 (g) Dordrecht, Stichting Verenigde Beeldende Kunstenaars Dordrecht (V.B.K. Dordt), Tien vierkante meter ansichtkaarten.

1987 (e) Arnhem, Gemeentemuseum, Anja de Jong - Fotowerken.

1987 (g) Metz, Caves Sainte-Croix, La Photographie hollandaise.

1988 (g) Dordrecht, Artotheek, Kaaklijnen, in de buurt van het tekenen (Marijke de Goey, Anja de Jong en Michaël Winkel).

1988 (g) Hastings, Photogallery, Dordrecht Festival.

1988 (g) Leiden, De Waag, De Verbeelding van Leiden.

1988 (g) Parijs, Institut Néerlandais, Contrepoints. Anja de Jong - Teun Hocks.

1988 (e) Rotterdam, Galerie Tussenwater, Anja de Jong (Fotografie Biënnale Rotterdam).

1989 (g) Amsterdam, Posthoornkerk, Inzicht-Uitzicht. 'Ruimte' in het werk van negen hedendaagse fotografes (Stichting Vrouwen in de Beeldende Kunst).

1989 (g) Apeldoorn, Gemeentelijk Van Reekummuseum, Fotografie van A tot Z, eigen collectie.

1989 (g) Den Haag, Grafiekwinkel Inkt 2, 22 Fotografen uit Den Haag, Amsterdam, Rotterdam en Dordrecht.

1989 (e) Rotterdam, Galerie Fotomania, Anja de Jong.

1989 (g) Rotterdam, Galerie Fotomania, 11 Stock-Exposanten.

1989 (g) Rotterdam, Oude Binnenweg 113, Geschiedenis van de Nederlandse architectuurfotografie.

1990 (g) Den Haag, Informatiecentrum Nieuwbouw VROM, Nederlandse architectuurfotografie 1930-1990.

1990/1991 (e) Sittard, 'Den Tempel'. Limburgs Centrum voor Fotografie, Anja de Jong. Ruimtes.

1992 (g) Almelo, Kunsthal Hof 88, Camera Femina acht vrouwelijke fotografen.

1992 (g) Amsterdam, Beurs van Berlage, Fotowerk, fotografie in opdracht 1986-1992.

1992 (g) Amsterdam, Canon Image Centre, Photography Awards of the Netherlands.

1992 (g) Amsterdam, Museum Fodor, 20 jaar Foto's voor de Stad. Amsterdamse documentaire foto-opdrachten 1972-1991.

1992 (g) Den Haag, Artoteek, Presentatie aankopen Dordrecht 1991.

1993 (g) Rotterdam, Galerie Fotomania, 75 x recent werk.

1994 (g) Apeldoorn, Gemeentelijk Van Reekummuseum, Eigen collectie.

1994 (g) Londen, The Association Gallery, Photography Awards of the Netherlands.

1994 (g) Dordrecht, Dordrechts Museum, Anja de Jong - Marijke de Goey.

1994 (g) Dordrecht, Teekengenootschap Pictura, 't Is een vreemdeling zeker.... Anja de Jong, Frans van Lent, Anna Pool.

1994 (g) Hoorn, Parkgallery (Schouwburg 'het Park'), 1994 Preview 1995. (Ku(n)stlijn/Coast(art)LINE/CALprojekt 94/95).

1994 (g) Rotterdam, Nederlands Foto Instituut, 5 jaar/years Photography Awards of the Netherlands.

1994 (g) Rotterdam, Nederlands Foto Instituut, Strangers in Paradise (Photo International Rotterdam) (met project Getuigenissen).

1994 (e) Sittard, Het Domein. Het Nederlands Fotomuseum, Borderland.

1995 (g) Leiden, Kunsthistorisch Instituut van de Rijksuniversiteit, Ruimte in de kunsten.

1995/1996 (g) Dordrecht, Centrum Beeldende Kunst, De ontdekking van Dordrecht. Een foto-tentoonstelling over het Eiland.

1996 (e) Delft, Het Paviljoen van de Faculteit der Bouwkunde, Borderland (Indesem 1996, Exploring the Darklands').

1996 (g) Dordrecht, Centrum Beeldende Kunst, Transactiesubsidies 1994.

1996 (g) Dordrecht, Dordrechts Museum, Na Scheffer.

1996 (g) Norwich, Norwich Gallery, Weatherview.

1997 (g) Amersfoort, Elleboogkerk, De Zaaiers (Stichting Fotoforum).

1997 (g) Bonn, Kunst- und Ausstellungshalle der Bundesrepublik Deutschland, DB Architekturbild. Architektur schwarzweiss. Europdischer Architekturfotografie-Preis 1997 (rondreizende tentoonstelling).

1997 (g) Den Haag, Galerie van de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten, Tarwe op de Prinses.

1997 (g) Den Haag, Willem Witsenplein 6, XXL Tentoonstelling van Zuidhollandse kunstenaars.

1998 (g) Rotterdam, Nederlands Foto Instituut, Borderland 1992-1998.

CD-Rom

Photographers Encyclopaedia International from its beginnings to the present, door Michèle en Michel Auer, Parijs 1997.

Radioprogramma

5 oktober 1998 Ophef en Vertier, waarin interview met Anja de Jong (VARA).

Bronnen

Dordrecht, Anja de Jong.

Leiden, Prentenkabinet, bibliotheek en documentatiebestand.

Collecties

Amsterdam, Gemeentearchief.

Apeldoorn, Gemeente Apeldoorn.

Apeldoorn, Gemeentelijk Van Reekummuseum.

Brussel, Trenité van Doorne.

Den Haag, Bank voor Nederlandse Gemeenten.

Fribourg, Musée d'art et d'histoire.

Leiden, Prentenkabinet Universiteit Leiden.

Leiden, Centrum Beeldende Kunst.

Parijs, Bibliothèque Nationale.

Parijs, Maison Européenne de la Photographie.

Rotterdam, Moret en Limperg.

Sittard, Stedelijk Museum Het Domein (voorheen: Het Domein. Het Nederlands Fotomuseum)

Auteursrechten

De auteursrechten op het fotografisch oeuvre van Anja de Jong berusten bij Anja de Jong te Dordrecht.